бэлыхь телъын

бэлыхъ I 1. беда, горе, несчастье / Гуауэ, нэщхъеягъуэ. * Зауэм и бэлыхьыр мыухыжт. Ӏуащхь. 2. мука, терзания / Гуауэм, нэщхъеягъуэм къуит щытыкӀэ. * Бэлыхь куэд ишэча нэужь, Япэнэс хуозэ Дахэнагъуэм. Акъ. З. Бэлыхь ещӀэкӀын = бэлыхь хэгъэтын. Бэлыхь зэрыхэгъэтын мучать друг друга. Бэлыхь зыхэдзэжын сделать, сказать что-л. на свою голову. * - Джэшыдзу зызгъэӀури бэлыхь зыхэздзэжащ, - жиӀэри ПкӀауэр гупсысащ. Ад. таур. Бэлыхь тегъэлъын мучать, терзать кого-л. * - А тхьэмыщкӀэм лажьэ имыӀэу бэлыхь тевмыгъэлъ, - мэлъаӀуэ си адэр {ягъэтӀысам щхьэкӀэ}. Къэб. Бэлыхь телъын испытывать трудности. Бэлыхь хэгъэтын ввергнуть кого-л. в трудности, заставить кого-л. мучаться. Бэлыхь хэтын = бэлыхь телъын. Бэлыхь хэхуэн оказаться в беде. Бэлыхь шэчын мучиться.

телъын (телъщ) неперех. гл. лежать на поверхности чего-л. (о ком-чем-л.) / Зыгуэрым и щӀыӀум, и щыгум зыгуэр щыщылъын. Унащхьэм телъын. * ЩӀыӀэбжь хъуати япэ къеха жэпыр иджыри телът. КӀ. Т. Бэлыхь телъын см. бэлыхь. Гузэвэгъуэ телъын см. гузэвэгъуэ. Гум телъын см. гу II. Дыркъуэ телъын см. дыркъуэ. Набдзэ зытелъым я нэхъ дахэ см. набдзэ. И напщӀэм телъын см. напщӀэ. Темылъ телъхьэн оклеветать кого-л. * .. Къасымым хеитӀым {Мадинэрэ Зауррэ} и жьэм къихь фӀейхэр хужеӀэ, Ятемылъыхэр трилъхьэу, Бэлыхь хидзэнущи мэубэ. Къэб. п. и ант. УӀэгъэ телъын см. уӀэгъэ. Хьэзаб телъын см. хьэзаб. ЩӀыхуэ телъын см. щӀыхуэ.

БЭЛЫХЬ I (95). Гуауэ, нэщхъеягъуэ. Астемыр директорым и кабинетым зэрыщӀыхьэу къыгурыӀуащ зы бэлыхь гуэр къызэрыхъуар. Хъуэпсэгъуэ нур, 184. Псэемыблэжу бийм езауэуи анэ-адэр жэщкӀэ гуӀэу бэлыхьыр хэкум щхьэщихамэ, Уэрэд ар хъуащи, лӀэ имыӀэ. Зи гъащӀэ кӀыхь. «Батырыбжьэ», 148. Фи къуаншагъи, фи захуагъи, – Фи бэлыхьыр сигу дэхуащ. «Вагъуэ махуэ», 9. ◊ Бэлыхь къигъэкӀын (1). Къаугъэ къыхэгъэкӀын, гъэбэтэн. «Бахъсэн собитэкӀэ» еджэу а къэхъуам бэлыхьышхуэ къибгъэкӀын хуэдэуи щытакъым, ауэ, Къалмыкъ БетӀал зэреплъымкӀэ, къигъэкӀын хуейт…Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 325. Бэлыхь къикӀын (8). Къаугъэ къыхэкӀын, Ӏуэхушхуэ хъун. Сосрыкъуэ зэригъэпэща бомбэм къикӀыну бэлыхь къомыр ищӀэу щытыгъамэ, а делагъэм хэмытынкӀи хъунт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 604. Ти, бэлыхь къимыкӀыу жэщ хьэщӀэхэр дэкӀыжри дэри дыгъуэлъыжащ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 531. Бэлыхь къыдэкӀуэн (1). Еплъ бэлыхь къикӀын. Зэгуэр абы [Ӏуэхум] бэлыхьышхуэ къыдэкӀуащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515. Бэлыхь къытехуэн (7). Гузэвэгъуэ хэхуэн, гуауэ къылъэӀэсын. Зым бэлыхьыр къытехуакӀэ, Зым ар сыткӀэ зыхищӀа? «Индийскэ поэмэ», 359. Мэрем махуэ дыдэм мэжджытым цӀыхур мыкӀуэжу хъуати, бэлыхьыр къатехуащ – къуэды ямытыну Ӏэмал имыӀэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 227. Алимщ сэ си цӀэр, сыадыгэщ, НэхъыфӀ зэмани сэ сымыщӀэ, Бэлыхь къыстехуэм, зэи сымыбгэ. Зыгуэрым жиӀэм емыдаӀуэу. «Мывэ хуабэ», 152. Бэлыхь тегъэлъын (1). Гузэвэгъуэ хэдзэн, гугъу егъэхьын. Япэм и нысэм бэлыхьу тригъэлъар и гум къэкӀыжауэ хущӀегъуэжат [Хьэбибэ]. Щынэхужьыкъуэ, 60. Бэлыхьу дызыхэтри дигъэунэхуну аращ Алыхьталэм къыщӀыттрилъхьари. Нал къута, 226. Ӏэхъуэр ӀуэхукӀэ мыгугъауэ Бэлыхьышхуэр къытралъхьэ. «Тисей», 492. Бэлыхь телъын (11). Гузэвэгъуэ хэтын, гуауэ гъэвын. ЩыӀащ си къуажэр щыныбаджэ, Бэлыхь телъами – темылъыж. Сыжеями, си нэр зэтесхами… «Щхьэлыкъуэ», 382. Пшэ тӀэкӀуи уафэм икъухьауэ ЩӀым къемыплъыххэу къа-джэдыхь, Зы уэшх Ӏубыгъуэ къыӀухуатэм, ЩӀым щхьэщихати телъ бэлыхь. Уи уэгъуи жьапщи зэхыхьащи… «Батырыбжьэ», 60. [Тушкан:] Щхьэм имытмэ, лъэм бэлыхь телъщ. Тепщэч къэзылъэтыхь, 170. Бэлыхь техуэн (1). Гузэвэгъуэ, гуауэ къылъэӀэсын. Шордакъым махуэм къехамэ, Хамэ псэлъэкӀэу мэпсалъэ, КъызэщӀэплъами цӀыхубзхэм Бэлыхь мыухыу ятохуэ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 419. Бэлыхь хэгъэтын (5). Еплъ бэлыхь тегъэлъын. [Къазджэрий:] Хъыджэбз къэсшэну сызыгурыӀуар къызатын ямыдэу, бэлыхь мащӀэ сыхагъэта Тыркум щыпсэу адыгэм. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 566. Лу цӀыкӀу гъыным хуэдэу и жагъуэ мэхъу Саримэ зэхэзехуэн ящӀауэ бэлыхь зэрыхагъэтыр. Хъуэпсэгъуэ нур, 136. Хэт и гугъэнт аргъуейм абы хуэдиз бэлыхь хигъэтыну. Аргъуей, 388. КъызбгъурытахэмсамыгъакӀуэу Си лъэрыгъыпсым сфӀыпачащ, Си ужь къитари къыскӀэлъыуэрт, Бэлыхь ди пашэм дэсшэчащ. ЗэкӀэщӀэуэ. «Щхьэлыкъуэ», 397. [Хьэбибэ:] Сэ бэлыхьу сшэчым си нысэр щыхъумэ. Щынэхужьыкъуэ, 27. Бэлыхь хэдзэн (4). Еплъ бэлыхь тегъэлъын. [Гъуумар:] – фэ тӀур аращ бэлыхь дыхэзыдзар, Астемыр! Елдар! Хъуэпсэгъуэ нур, 94. Дэ къыддеджэ гуэрым бэлыхь дыхидзат. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 530. Бэлыхь хэмыкӀын (3). Еплъ бэлыхь телъын. Ӏугъуэм хуэдэу ер къыщӀохьэр, И бэлыхьми ухэмыкӀ. Ем и гъуэгу. «Мывэ хуабэ», 271. Ущыхэдэм ущыуакъэ – УхэкӀынкъым и бэлыхь, Нэхъ хьэдзэфӀыр ящӀ жылапхъи, Псалъэ жысӀэм сыхоплъыхь. Нэхъ хьэдзэфӀыр ящӀ жылапхъэ. «Батырыбжьэ», 27. Си щӀыбым илъу стелъщ си хьэлъэ, Бэлыхьу Ӏэджэм сыхэмыкӀ. Ди бзэмрэ сэрэ. «Щхьэлыкъуэ», 374. Бэлыхь хэтын (9). Еплъ бэлыхь телъын. Сымаджэщыр игъащӀэми бэлыхь гуэрым хэтщи, зэрызохьэр, къакӀуэ-накӀуэр кӀащхъэ зэи хъуркъым. Лъапсэ, 43. Уэ уи сурэтыр сфӀэкӀуэдауэ сыхэтщ мычэму сэ бэлыхь. Поэзие. «Мывэ хуабэ», 13. Бэлыхь мыухми сыхрет, Си псалъэ зыкӀи сепцӀыжакъым. ЩӀы Ӏэбжьыб. «Мывэ хуабэ», 128. Бэлыхь хэхуэн (7). Еплъ бэлыхь телъын. – Бэлыхь гуэр ухэмыхуащэрэт, – жиӀэу Иринэ гузавэрт, къэрэгъулыр къигъэгубжьмэ, бэлыхь хэхуэнкӀэ шынэу. Нал къута, 287. Бэлыхьыр щхьэщыхын (1). Гузэвэгъуэм къыхэшын. Удз лъахъшэм щхьэщэ ещӀ зэпытри, Абы бэлыхьыр ныщхьэщех. Бэнэнум. «Батырыбжьэ», 115. Бэлыхь шэчын (9). Гугъу ехьын, хьэзабым хэтын. Лу абы [Чачэ] бэлыхьу дишэчар хэт пхуишэчын? Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 120. ☐ Зы бэлыхьым нэгъуэщӀ бэлыхь къелъху (1). Еплъ зы I.

ТЕЛЪЫН (телъщ) лъэмыӀ. (306). Зыгуэрым и щӀыӀум, щыгум зыгуэр щыщылъын. Дунейр псы уэрым икъутами, Лъэмыж темылъу къагъэнэн? Ӏэмал зимыӀэ. «Батырыбжьэ», 131. [Фэуаз:] Дэри зыдгъэхьэзырыху-сытыху, къуажэм дгъэкӀуам шищ уанэ телъу къашэри дежьащ. Анка, 381. Сэ бгым сахуэдэу хьэлъэ стелъми, Уэс стелъыр зыми езмыта. Сэ бгым сахуэдэу хьэлъэ стелъми… «Батырыбжьэ», 41. ◊ Бэлыхь телъын (11). Еплъ бэлыхь I. Гуэныхь телъын (2). Еплъ гуэныхь. Гузэвэгъуэ телъын (2). Еплъ гузэвэгъуэ. Дамэм телъу къэхьын (1). Еплъ дамэ. Дамыгъэ телъын (1). Еплъ дамыгъэ. Дыркъуэ телъын (2). Еплъ дыркъуэ. Къуэды телъын (1). Еплъ къуэды. Къулейсызыгъэ телъын (1). Еплъ къулейсызыгъэ. ЛӀэуэ телъын (2). Еплъ лӀэн. ЛӀэн-къэнэну телъын (1). Еплъ лӀэн-къэнэн. Нагъыщэ телъын (1). Еплъ нагъыщэ. НапщӀэм телъын (20). Еплъ напщӀэ II. Псэм еджэу телъын (1). Еплъ псэ. УӀэгъэ телъын (2). Еплъ уӀэгъэ. Хьэзаб телъын (6). Еплъ хьэзаб. Хьэлъэ телъын (1). Еплъ хьэлъэ II. Ӏэ телъын (8). Еплъ Ӏэ. ☐ Щхьэм имытмэ, лъэм бэлыхь телъщ (1). Еплъ щхьэ I.