зы
Türkçe-Adıgece Sözlük, Fahri Huvaj
Kitapta geçtiği hali
ЗЫ, (Абз. ЗЭКӀЫ); BİR (1)
Bu sonuç kitaptaki 1 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
1. Бжыгъэ 1; 1 хъу.
руодин
ШэджагъуэхуегъэзэкӀ хъуауэ.. {лӀитӀым} къабгъэдэлъэдащ зы шу. Ж. Б.
2. Зыгуэрым ехьэлӀауэ къащтэ, хэха гуэр, Ӏуэхугъуэ пыухыкӀа.
руодин, одна, одно (в значении существительного)
Зы жыӀэн, нэгъуэщӀ щӀэн.
1. Зыгуэр, гуэр.
рукакой-то, некий
ЩӀалэ цӀыкӀур кӀуэурэ зыщӀыпӀэ жэщ щыхъури Ӏуащхьэ гуэрым тежеихьащ. фольк.
2. Еплъ: зыри
Дэнэ лъэныкъуэкӀэ уплъами, мыл фӀэкӀа зы плъагъуртэкъым.
Bu maddedeki ifadeler (8)
зы къупхъэм къигъэджэлауэ
руточь-в-точь.
Хъыджэбз цӀыкӀуитӀ зэтӀолъхуэныкъуэр зы къупхъэм къигъэджэлауэ зэщхьт.
зы лъэныкъуэкӀэ
рус одной стороны (в значении вводного слова).
Зы лъэныкъуэкӀэ щӀалэм жиӀэр пэжт, ауэ зыми даӀыгъакъым.
зы махуэ (мазэ) енкӀэ
руцелый день (месяц).
Машинэр щӀыжыным щӀалэр махуэ енкӀэ елӀэлӀащ. Мазэ енкӀэ къэтын.
зы махуэ зы махуэкӀэ
рукогда-нибудь.
- Зы махуэ зы махуэкӀэ уигу сыкъэгъэкӀыж, - жиӀащ хъыджэбзым.
4 ifade daha
зы мащӀэ и куэда
рунисколько, ни на йоту.
ЛӀыр зы мащӀэ и куэда яхуэгъэкӀуэтакъым.
зы мащӀэ нэхъ мыхъуми
рухоть чуточку.
Зы мащӀэ нэхъ мыхъуми щӀалэр я хуекӀуэтэкӀакъым.
зы хъун
руобъединиться.
Бийхэр зы мэхъури зауэр догъахъэ. П. Б.
зым Ӏэпыхур зым къищтэжу
рудружно, слаженно (работать).
Елдар, Астемыр, Исхьэкъ сымэ зым Ӏэпыхур зым къищтэжу, зэгурыӀуэу, зэчэнджэщу я къалэн зэфӀагъэкӀт. КӀ. А.
Kitapta geçtiği hali
зы I 1. один / Бжыгъэ 1; 1 хъу. ШэджагъуэхуегъэзэкӀ хъуауэ.. {лӀитӀым} къабгъэдэлъэдащ зы шу. Ж. Б. 2. один, одна, одно (в значении существительного) / Зыгуэрым ехьэлӀауэ къащтэ, хэха гуэр, Ӏуэхугъуэ пыухыкӀа. Зы жыӀэн, нэгъуэщӀ щӀэн. II неопред. мест. 1. какой-то, некий / Зыгуэр, гуэр. ЩӀалэ цӀыкӀур кӀуэурэ зыщӀыпӀэ жэщ щыхъури Ӏуащхьэ гуэрым тежеихьащ. фольк. 2. см. зыри. Дэнэ лъэныкъуэкӀэ уплъами, мыл фӀэкӀа зы плъагъуртэкъым. Зы къупхъэм къигъэджэлауэ точь-в-точь. Хъыджэбз цӀыкӀуитӀ зэтӀолъхуэныкъуэр зы къупхъэм къигъэджэлауэ зэщхьт. Зы лъэныкъуэкӀэ с одной стороны (в значении вводного слова). Зы лъэныкъуэкӀэ щӀалэм жиӀэр пэжт, ауэ зыми даӀыгъакъым. Зы махуэ (мазэ) енкӀэ целый день (месяц). Машинэр щӀыжыным щӀалэр махуэ енкӀэ елӀэлӀащ. Мазэ енкӀэ къэтын. Зы махуэ зы махуэкӀэ когда-нибудь. - Зы махуэ зы махуэкӀэ уигу сыкъэгъэкӀыж, - жиӀащ хъыджэбзым. Зы мащӀэ и куэда нисколько, ни на йоту. ЛӀыр зы мащӀэ и куэда яхуэгъэкӀуэтакъым. Зы мащӀэ нэхъ мыхъуми хоть чуточку. Зы мащӀэ нэхъ мыхъуми щӀалэр я хуекӀуэтэкӀакъым. Зы хъун объединиться. Бийхэр зы мэхъури зауэр догъахъэ. П. Б. Зым Ӏэпыхур зым къищтэжу дружно, слаженно (работать). Елдар, Астемыр, Исхьэкъ сымэ зым Ӏэпыхур зым къищтэжу, зэгурыӀуэу, зэчэнджэщу я къалэн зэфӀагъэкӀт. КӀ. А.
КӀыщокъуэ Алим и Бзэм и Псалъалъэ, БищӀо Б.Ч.
1. Бжыгъэ 1; 1 хъу. -304.
Гъуумар шыгу шитӀ иритырт зы уанэш къезытым, Щэрдан Берд и шу гъусэм и унэр кърищэрт зы уанэфӀкӀэ, арщхьэкӀэ лӀыжьым зыхигъэзэгъакъым, «си натӀэ езудэкӀыну уи унэр, сыт зэрысщӀынур?»— Хъуэпсэгъуэ нур, 303
+2 örnek
Къуажэм укъикӀыу къалэм бэзэр гъуэгу цӀыкӀумкӀэ укӀуэмэ, зы сыхьэтт узэрытетыр, Апчарэ матэкъуаншэкӀэ бжьын е джэдыщӀэ цӀыкӀу бэзэрым ихьу дапщэрэ кӀуа?— Нал къута, 222
[Дэфэрэдж:] Си анэшхуэу хъыбар псори зыӀуэтэжар и щӀалэгъуэм лӀыубыдхэм яӀэщӀэхуэри яхьауэ щытащ, ауэ и насыпу къелащ, и къелыкӀари, и чэзу къэсмэ, вжесӀэнущ, абы уедэӀуэн щхьэкӀэ, зы пщыхьэщхьэкъым узэрыщысын хуейр, сыту жыпӀэмэ, пычыгъуэ Ӏэджэ мэхъу, абы нэгъуэщӀ гуэрхэр пызощэ, си сымаджэ сызэӀэзэхэр тхыдэ сыт хуэдэхэм дихьэхыу езгъэдэӀуэн папщӀэ.— Лъапсэ, 6
2. Зыгуэрым ехьэлӀауэ Ӏуэхугъуэ пыухыкӀа гуэр.
КъакӀуэ, умыщӀу си жагъуэ, Мы зыр бжесӀэнум нэхъыщхьэщ – Хъыджэбзым хуэщкъым пагагъэр.— Дэ къэтпсэлъахэр дыгъуасэ. «Шум и гъуэгу», 70
+2 örnek
Ди хэкум уэ бгъазэм, Мы зымкӀэ солъэӀу: Си адэм ухуэзэм, Зы псалъэ жеӀэж: «ФӀыуэ плъагъуу уи щӀалэр ЩӀы щӀыӀэм щӀэслъхьащ». Цеищхъуэ схуищӀамэ, ФӀэлъапӀэм фӀилъэнщ, Цейм еплъмэ, гумащӀэу Игу и къуэр къэкӀынщ.— ЗэныбжьэгъуитӀ. «Шум и гъуэгу», 34
А зым фӀэкӀа а махуэм къэмыхъуами урикъунт, Сосрыкъуэ и пщӀыхьэпӀи къэкӀакъым а бомбэ къигъэуам бэлыхьу къикӀар къикӀыну.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 625
Deyimler (15)
зы бэлыхьлажьэ
Хьэлэмэтыщэ, гъэщӀэгъуэн гуэр.
А цы тӀэкӀум еплъырт [Жыраслъэн], зы бэлыхьлажьэ хыфӀидзауэ щылъ хуэдэ.— Хъуэпсэгъуэ нур, 117
+2 örnek
Асыхьэту Дэфэрэдж къигъэуӀэбжьу игу къэкӀащ и адэм и псэлъафэу щыта зы бэлыхьлажьэ гуэр: «жьым тесу псым йопыдж». Ар дыдэр арат цӀыхубзыр къэзыгъэпӀейтеяр.— Лъапсэ, 40
Шыкъым Нэху къэкӀуэжащ жаӀэу и Ӏыхьлыи и благъи къызэхуэмысу къэнэнт – къуажэм зы бэлыхьлажьэ къыщыхъуа хуэдэу, къэбырсеят, хьэщӀэр мычэму къакӀуэрт, къакӀуэ къэсыхуи фадэ къаӀэтырт.— Кхъэлэгъунэ, 375
зы гъуэгу тетын (техьэн)
Зы мурад яӀэн, я Ӏуэхур зэтехуэн.
АтӀэ псори зы гъуэгу дыщытехьакӀэ. ди гъусэну зымыдэр хэт?— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 575
зы еплъыкӀэкӀэ еплъын
ЩӀалэ нащхъуэ цӀыкӀуу вытӀощыщӀэр зыӀыгъыр зы еплъыкӀэкӀэ машинэр зейм еплъырти дадэм гу лъитащ абы и гум илъым, щхьэр умыгъэузу ущрагъэблагъэкӀэ еблагъи сэри сыутӀыпщыж, жиӀэу арагъэнт.— КӀапсэ кӀапэ, 6
зы зэман
Зэгуэр, куэд щӀауэ.
Дэ тӀур дызэрыгъуэтыжа нэужь, и гугъа хъунт дяпэкӀи дызэгъусэну, ди унэ сшэжрэ зы зэман мэкъу хьэжыгъэрэ хуэнщӀейрэ зэхэтпщэу Ӏус хуэтщӀу, щӀыӀэ хъумэ, шэщым уэншэку хущӀэтлъхьэу, псынэм къитшрэ псы едгъафэу зэрыщытам хуэдэу а махуэр къыхуихуэну.— Анка, 384
+2 örnek
А Ӏуэхушхуэм иужь итым я Ӏэтащхьэу Инал игъэувари Жыраслъэнт, зы зэман гуэр шыдыгъуу щытар.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515
Шу гъуситӀ иӀэу къыдыхьа лӀым фӀэхъус-сэламкӀэ и Ӏэр къыщишийм, Дэфэрэдж занщӀэу къэуӀэбжьащ, хьэщӀэм и зы Ӏэпхъуамбэ пымытыжу гу лъитати, и нэгум щӀэплъэри, арат: зы зэман гуэр зыхуэзауэ щыта бжэныхъуэ цӀыкӀурт.— Лъапсэ, 112
11 deyim daha
зы махуэ «уэху» жымыӀэн
Зымыгъэпсэхун, псэхугъуэ имыӀэу, гугъуехь защӀэу и дунейр ихьын.
Бэлыхь мащӀи сшэчакъым, си фэр изыхар къулейсызыгъэрщ, сыбгъэунэхуну арами сщӀэркъым – дунейр си лъапэдэгъэзеигъуэщ, зы махуэ «уэху» жысӀакъым.— Щынэхужьыкъуэ, 28
зы мэ гуэр къыщӀихьэн
Зыгуэр зэхихын, къыгурыӀуэн.
Тхьэм ещӀэ ар мыбы къэзыхур, жаӀэрт цӀыхухэм, зы мэ гуэр къыщӀихьа хъунщ, армырмэ Жыраслъэн зэӀущӀэ кӀуэ и хабзэкъым.— Хъуэпсэгъуэ нур, 85
зы напӀэзыпӀэм
ПсынщӀэ дыдэу.
Елдар къызэрыкӀуэр зы напӀэзыпӀэм жылэм дэз хъуащ.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515
+2 örnek
КъэуӀэбжьауэ Зы напӀэзыпӀэм ӀумпӀафӀэ хъуауэ, И дарий джанэр Нартым хуетӀатэ. «— ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ, 424
Барчо зы напӀэзыпӀэм еуэри пыӀэм щыщ къыкӀэриудауэ къехуэхыжащ.— Лъапсэ, 114
зы псалъэ жыӀэн
Ӏуэхум зыгуэр хэлъхьэн.
Ауэ абы и псалъэм сызэрымыарэзы хэтщи, сэри жылэм сащыщу щыщыткӀэ, зы псалъэ жысӀэнут, – жиӀэри Мусэ къэуващ.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 650
зы псалъэ жымыӀэн
Зыри къыжьэдэмыкӀын, щымын.
Уэри зы псалъэ жумыӀэу Укъызбгъэдэсщи, гум хощӀыр.— Уэрэдибл. «Дамыгъэ», 216
зы псалъэу
КӀэщӀу, псалъэ лей хэмылъу.
…ЩӀалэм дыщеупщӀым, Зы псалъэу псори къыджиӀащ: Дунейр долъагъур хъуреябзэу, Пшэр къащхъуэ-щхъуантӀэу тежыхьащ.— Космонавт. «Мывэ хуабэ», 99
зы псалъэ кӀэрымыгъэхун
Зыри дэмыгъэхуу, гупсэхуу едэӀуэн, зэгъэщӀэн.
Сэид жинтыщхъуэ зытелъ къурӀэныр зэтрихри къыщӀидзащ: - Зы псалъэ кӀэрумыгъэху мыбы.— Хъуэпсэгъуэ нур, 155
зы хъун
Зэхыхьэн, зэхэзэрыхьын, зэгъусэ хъун. –6.
А махуэм фызыши, унэиши, щауэишыжи – псори зы хъуат, сыту жыпӀэмэ, Инал унафэ ищӀат зы пщыхьэщхьэм псори зэфӀэкӀын хуейуэ.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 585
+1 örnek
Темэн и Ӏуфэм Ӏута цӀыхубз къомым яхуэгъеинт «хэкум и набдзэщ» жыхуаӀа илъэпкъыр зэ кӀуэдыгъуэу хым щыхэкӀуадэкӀэ, уеблэмэ цӀыхухъу зырыз къэнамэ, я пыӀэр къекъухауэ тӀысырти, «уэуэур си махуэщ» жаӀэу гъуэгырт, хъыджэбз Ӏэджэми нысащӀэ щыгъынкӀэ захуэпауэ «дунейкӀэ дызэхуэмызамэ, ахърэткӀэ ди насып зы хъункъэ» жаӀэу хым зыхадзэрти, зрагъэтхьэлэжырт.— Лъапсэ, 5
зы хъужын
1. Зэакъылэгъуу къыщӀидзыжын
ГъэкӀуэдыным Ӏуэхур щынэсым, зэадэзэкъуэшхэр зы хъужащ, къуаншагъэу палъхьар къызыпкърыкӀар тхьэм ещӀэ, ЦӀыкӀущэ шы къезытарагъэнт.— Нэгъуху, 33
2. Зыуэ зэхыхьэн, зэхэлъэдэн.
Си гуауэр бгыми гуауэ щохъури. Дэ тӀум ди нэпсыр зы хъужащ.— Шэджэм псыкъелъэ. «Щхьэлыкъуэ», 377
зы шынакъ ишхыкӀын
КъыздэгъуэгурыкӀуэн, къызэдэхъун.
ДызэрыцӀыкӀурэ зы шынакъ дишхыкӀа хуэдэу ди Ӏыхьэ зэхэлъащ.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 571
+1 örnek
ИгъащӀэм зы шынакъ садошхыкӀ сэри тхьэмыщкӀэм…— Хъуэпсэгъуэ нур, 254
зы щӀын
Линэ дахэ, уэ уи псалъэр пэжмэ, Къэзгъэзэжмэ, ди насып зы тщӀынщ, ГъащӀэ лъапӀэр зэуэ бийм сӀэщӀихмэ, Лъагъуныгъэр уэ фэеплъ пхуэхъунщ.— Линэ. «Бгы лъапэхэм деж», 79
+2 örnek
Псынэ Ӏэджэ адэ бгыщхьэм Зэхуихьэсри зы ищӀауэ, Къохыр уэру ди Шэджэми Мэз щӀэтынкӀэ зигъэнщӀауэ.— Терек. «Партыр ди пашэу», 117
Щхьэлу къуажэм дэтыр зы пщӀымэ, нэхъыфӀщ, жызыӀи щыӀащ, ауэ мэжджытыр зэхуэпщӀу куэдым ядэркъым.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 628
Еплъ: зы хъун
Atasözleri (9)
зы бэлыхьым нэгъуэщӀ бэлыхь къелъху
Гузэвэгъуэр, гуауэр, Ӏейр и закъуэу къакӀуэркъым, абы нэгъуэщӀи кърокӀуэ, жыхуиӀэщ.
[Гесиод:] Аращ, зы бэлыхьым нэгъуэщӀ бэлыхь къелъху.— Тепщэч къэзылъэтыхь, 162
фӀымрэ Ӏеймрэ зы бжьыхьэкӀапэм тесщ
Еплъ: фӀы
къэбдыгъуныр зы гуэныхьщи, пфӀадыгъуныр гуэныхьищэщ
Еплъ: къэдыгъун
зы лӀыр джэдыгуибгъурэ лӀибгъур джэдыгуншэу
Зым и куэду, адрейм зыри лъымысу.
Щхьэж хуэхьыр ихьмэ, зы лӀыр джэдыгуибгъуу, лӀибгъур джэдыгуншэ хъунщ.— Хъуэпсэгъуэ нур, 254
5 atasözü daha
ым и гум адрейр къипсэлъыкӀын
Зэхуэдэу гупсысэн, я акъыл зэтехуэн. –7.
ХьэмтӀрэмтӀыгу си нэр къыхуикӀ щыхъуар еджэн къыщӀэздзэу урысыбзэ тӀэкӀуи зэзгъэщӀа нэужькӀэщ, сыту жыӀэт: зэгуэр сымыщӀэххэу Пушкин итхам ящыщу усэ срихьэлӀащ, мыбы хуэдэу: «Не в набегах отбивать коней с ногайскими быками, и с боя взятыми рабами суда в Анапе нагружать». «ЗекӀуэхэракъым шыхэмрэ нэгъуей гуухэмрэ къащытепхынур, зэзауэм гъэр щыпщӀахэр Анапэ деж кхъухьхэм ярыз щыпщӀынур». Си анэм иӀуэтэжу зэхэсхамрэ Пушкин зи гугъу ищӀымрэ зэзгъапщэмэ, зым и гум адрейр къипсэлъыкӀа къысфӀэщӀырт, сфӀэтелъыджэу.— Лъапсэ, 6
зым кӀэрыхур зым къищтэжу
Иджыщ шэр зэрышэу щытмэ, нэхъыфӀу къыщалъытэр, цӀыхур зыуэ, зэакъылэгъуу, зым кӀэрыхуар зым къищтэжу хъумэ, нэхъыфӀу къыщалъытэр— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 652
Еплъ: зым Ӏэпыхур зым къищтэжу
зым хуэмыфӀыр зыми щыщкъым
Зыми хуэмыӀэрыхуэр зыри и уасэкъым.
Зым хуэмыфӀыр зыми щыщкъым, Псэу-мыпсэуми хэт хуэныкъуэ?— ФӀымрэ Ӏеймрэ зэхэбгъэкӀыу. «Вагъуэ махуэ», 41
зым Ӏэпыхур зым къищтэжу
ЗэгурыӀуэу, зэдэӀуэжу.
Зым Ӏэпыхур зым къищтэжу, Зэкъуэшиблым диӀэщ хабзэу. «— Индийскэ поэмэ, 361
зыр лӀа папщӀэ зым зилӀэжрэ
Зым и Ӏуэхур зэӀыхьэ щхьэкӀэ, адрейм зиукӀыжкъым.
Зыр лӀа папщӀэ зым зилӀэжрэ. «— Бдзэжьеящэм ипхъу, 152
1. Зыгуэр.
Зы фыз гуэрым, джэдкъуртыр джэджьейм зэрытесым ещхьу, сабиищ и бгъафэм щӀигъэгъуэлъхьауэ щыст, еплӀанэ цӀыкӀум псори езым къыдэджэгуу загъэукӀурия и гугъэу, гуфӀэу зыгуэрхэр къибжырт, къипщыхьыф къудейти, и пӀэ имызагъэу къипщыхьыну хуежьэрт, и анэр епхъуэрти аргуэру зрилъэфэлӀэжырт.— Хъуэпсэгъуэ нур, 284
+2 örnek
Локотош и гум къэкӀащ зы дезертир гуэр къигъуэту партизан отрядыр строй ищӀурэ я нэкӀэ ялъагъуу хуэфащэ ирищӀэну.— Нал къута, 254
Къуажэ гъунэ дыдэм деж зы пщӀантӀэ гуэрым дэлъэдати, хьэжь цӀыкӀу къыкъуэжри къуажэхьэр зэщӀигъэбырсейуэ банэу щыхуежьэм, Сеймэныр ӀуэмкӀэ мажэри бэкхъ плӀанэпэм дэлъ шкӀэм дежкӀэ зедз, шкӀэм игъэщэба мэкъур зытрелъхьэ, арщхьэкӀэ техьэгъуэ зытехьам хуэдэу мэкӀэзыз.— Лъапсэ, 51
2. Зэхуэдэ зыкъомым ящыщ гуэр, языхэз.
Иджы усакӀуэр щыпсэуа лъэхънэмрэ и поэзиемрэ зэхуэпхьмэ, дэтхэнэ зы усэми зэман гуащӀэм и нагъыщэ телъщ.— Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 518
+2 örnek
Куэзыр джэгухэм ящыщ зы и нитӀыр куэзырым тенауэ, си дежкӀи къемыплъэкӀыу цӀыхур зэщӀигъэдыхьэшхащ: «Цыщ» жыпӀа?— МелыӀыч, 453
[Хьэкурынэ] Зыгуэрхэм я пхъэӀэщэ къаӀихри вакӀуэ дэкӀащ, щыдэкӀым фочу ищӀыжахэм щыщ зыи здыдихащ, пщӀэну щыткъым, дыщӀыхуеин дыхуэзэнкӀэ мэхъу, жыхуиӀэу.— Лъапсэ, 105
3. Зэхуэдэ, зэщхь.
Сигу Ӏейуэ, слъагъумэ нэ фӀыцӀэшхуэр, Си губжьыр фӀыкӀэ зызохъуэкӀыр, Гум щӀыхьэу сыгъми сыдыхьэшхми, Зы нэпсщ тӀум щыгъуи нэм къыщӀэкӀыр.— Уи псалъэ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 71
+3 örnek
Зэныбжьэгъуу Бот, Хьэбалэ, Къантемыри ядэщӀыгъуу, Линэ дахэ дихьэхауэ А щӀалищыр зым щыгугъырт.— Колхоз шыгъажэм. «Партыр ди пашэу», 37
Апхуэдэ къабзэщ кӀэмунист, бэлшэвыч жыхуэпӀэр, зы цӀыху лъэпкъщ…— Хъуэпсэгъуэ нур, 264
Сталиныр къепсри Нартыхур и пэм къихуащ – зы сортщ а тӀур я инагъыр зэрызми.— Лъапсэ, 49
4. Хэхауэ зыгуэр, зыри имыгъусэу, и закъуэу.
Дадэм зэрыжиӀэмкӀэ, Къулыр аптекэм тетым къыщытхъуащ: лӀыгъэ уиӀэщ, уи аптекэр пхъумэфащ, уэри умышынэу къалэм укъыдэнащ, къалэм аптекэ дэтынри куэд и уасэщ, хэт дэнэ кӀуами хущхъуэ хуэмеин щыӀэ, уеблэмэ дохутыру щыӀэри уэ зыр аращ.— Нал къута, 235
+1 örnek
Гъуэгур зыцӀыхуу тхэтыр зыщ – Шамум и цӀэу, ухуэбэлэрыгъмэ, умысакъмэ, къумым укъринэу ежьэжын тӀэу еплъынукъым, ди къупщхьэлъапщхьэр хьэӀуцыдзым зэбгрыхыжмэ, укӀуэдыпащи, дунейр къутэжыху укъэзыщӀэн щыӀэкъым.— ХьэщӀэ лъапӀэ, 400
5. Еплъ: зыри
ПсыӀэрышэм бгъурыт защӀэу Жыг хадэшхуэр пхъэщхьэмыщхьэм ЩӀигъэнакъэ пщӀащэр мащӀэу, Мес, машинэм зы щӀэмыхьэу Мажэ, мажэ къэмыувыӀэу, Жьыбгъэ щӀихур щӀыӀэтыӀэу.— Тисей, 481
+2 örnek
Уэс темылъми, жэщыр щӀыӀэу Уи гур губгъуэм щымыхуабэ, Зы ӀыхьлыикӀ зым имыӀэу, Тетщ зиплъыхьу щӀалэр джабэм, Йогупсысыр щӀыӀэ къакӀуэм, Къуажэм кӀуэныр трегъакӀуэ. «— Тисей, 497
Мэмэт-щӀакъуэ фыз унафэкӀэ мэпсэу жыпӀэмэ, тэмэм хъунукъым, сыту жыпӀэмэ, и фызым сыт жиӀами екӀи фӀыкӀи зы псалъэ пидзыжыркъым, цӀутӀ жимыӀэу псоми едаӀуэ хуэдэу зещӀ, ауэ фыз псалъэр хыв хьэ ебэнауэ къонэ.— Лъапсэ, 67
6. Мыбелджылы цӀэпапщӀэ «зыгуэр» жыхуиӀэм и мыхьэнэр егъэзащӀэ.
Хьэсэпэхъумэм зи жагъуэ ищӀа яхэтт, зым и жэм мэшым хыхьауэ щилъагъум къыхехури жэмыр зыхэта хьэсэр зейр ищӀэрти, ехури жреӀэ: «Мы жэмыр уи хьэсэм хэтащи, жэмыр зейм къадыр егъэтхьэкъу е жэмыр къэши, шэ къыщӀэпшыр уи хьэлэлщ», – жиӀэу.— Хьэсэпэхъумэ, 417
+2 örnek
ЩӀалэ цӀыкӀухэр зэрыгъэдыхьэшхыу, афицарым зифыщӀыжу хъущӀэу, зэ зым бгъэдэлъадэрэ ехъуэну, и ӀэштӀымыр игъэдалъэу, сэлэтхэри къэгубжьауэ янэм щӀы имылъагъужу, къагурыӀуэми къагурымыӀуэу зыкъыфӀагъэщӀу къаущыхьырт, уэсыр зэхаутэу.— Хъуэпсэгъуэ нур, 301
И псэри тыншыжат, мы дунейм зигу хэщӀ темытыжу, дыгъуасэ лъы зыгъэжахэр, бжьэцу зэрызехьар зэкӀужарэ я Ӏэпэр зэрыӀыгъыу зэщыгуфӀыкӀыу къеуджэкӀыу, зэкъуэш-зэшыпхъущ жыпӀэну зэхуэгумащӀэу, мэзым щӀэт жыг зэмылӀэужьыгъуэхэр зэрызэзэгъым хуэдэу зым и зэран адрейм емыкӀыу, къуалэбзухэм ещхьыркъабзэу щхьэж и бзэмкӀэ езым фӀэфӀ уэрэдыр жиӀэмэ, я бзэ зэрыщӀэ къыфӀэщӀу.— Кхъэлэгъунэ, 380
Kitapta geçtiği hali
ЗЫ I (716). 1. (694). Бжыгъэ 1; 1 хъу. Гъуумар шыгу шитӀ иритырт зы уанэш къезытым, Щэрдан Берд и шу гъусэм и унэр кърищэрт зы уанэфӀкӀэ, арщхьэкӀэ лӀыжьым зыхигъэзэгъакъым, «си натӀэ езудэкӀыну уи унэр, сыт зэрысщӀынур?» Хъуэпсэгъуэ нур, 303-304. Къуажэм укъикӀыу къалэм бэзэр гъуэгу цӀыкӀумкӀэ укӀуэмэ, зы сыхьэтт узэрытетыр, Апчарэ матэкъуаншэкӀэ бжьын е джэдыщӀэ цӀыкӀу бэзэрым ихьу дапщэрэ кӀуа? Нал къута, 222. [Дэфэрэдж:] Си анэшхуэу хъыбар псори зыӀуэтэжар и щӀалэгъуэм лӀыубыдхэм яӀэщӀэхуэри яхьауэ щытащ, ауэ и насыпу къелащ, и къелыкӀари, и чэзу къэсмэ, вжесӀэнущ, абы уедэӀуэн щхьэкӀэ, зы пщыхьэщхьэкъым узэрыщысын хуейр, сыту жыпӀэмэ, пычыгъуэ Ӏэджэ мэхъу, абы нэгъуэщӀ гуэрхэр пызощэ, си сымаджэ сызэӀэзэхэр тхыдэ сыт хуэдэхэм дихьэхыу езгъэдэӀуэн папщӀэ. Лъапсэ, 6. 2. (22). Зыгуэрым ехьэлӀауэ Ӏуэхугъуэ пыухыкӀа гуэр. КъакӀуэ, умыщӀу си жагъуэ, Мы зыр бжесӀэнум нэхъыщхьэщ – Хъыджэбзым хуэщкъым пагагъэр. Дэ къэтпсэлъахэр дыгъуасэ. «Шум и гъуэгу», 70. Ди хэкум уэ бгъазэм, Мы зымкӀэ солъэӀу: Си адэм ухуэзэм, Зы псалъэ жеӀэж: «ФӀыуэ плъагъуу уи щӀалэр ЩӀы щӀыӀэм щӀэслъхьащ». Цеищхъуэ схуищӀамэ, ФӀэлъапӀэм фӀилъэнщ, Цейм еплъмэ, гумащӀэу Игу и къуэр къэкӀынщ. ЗэныбжьэгъуитӀ. «Шум и гъуэгу», 34. А зым фӀэкӀа а махуэм къэмыхъуами урикъунт, Сосрыкъуэ и пщӀыхьэпӀи къэкӀакъым а бомбэ къигъэуам бэлыхьу къикӀар къикӀыну. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 625. ◊ Зы бэлыхьлажьэ (10). Хьэлэмэтыщэ, гъэщӀэгъуэн гуэр. А цы тӀэкӀум еплъырт [Жыраслъэн], зы бэлыхьлажьэ хыфӀидзауэ щылъ хуэдэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 117. Асыхьэту Дэфэрэдж къигъэуӀэбжьу игу къэкӀащ и адэм и псэлъафэу щыта зы бэлыхьлажьэ гуэр: «жьым тесу псым йопыдж». Ар дыдэр арат цӀыхубзыр къэзыгъэпӀейтеяр. Лъапсэ, 40. Шыкъым Нэху къэкӀуэжащ жаӀэу и Ӏыхьлыи и благъи къызэхуэмысу къэнэнт – къуажэм зы бэлыхьлажьэ къыщыхъуа хуэдэу, къэбырсеят, хьэщӀэр мычэму къакӀуэрт, къакӀуэ къэсыхуи фадэ къаӀэтырт. Кхъэлэгъунэ, 375. Зы гъуэгу тетын (техьэн) (2). Зы мурад яӀэн, я Ӏуэхур зэтехуэн. АтӀэ псори зы гъуэгу дыщытехьакӀэ. ди гъусэну зымыдэр хэт? Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 575. Зы еплъыкӀэкӀэ еплъын (1). ЩӀалэ нащхъуэ цӀыкӀуу вытӀощыщӀэр зыӀыгъыр зы еплъыкӀэкӀэ машинэр зейм еплъырти дадэм гу лъитащ абы и гум илъым, щхьэр умыгъэузу ущрагъэблагъэкӀэ еблагъи сэри сыутӀыпщыж, жиӀэу арагъэнт. КӀапсэ кӀапэ, 6. Зы зэман (6). Зэгуэр, куэд щӀауэ. Дэ тӀур дызэрыгъуэтыжа нэужь, и гугъа хъунт дяпэкӀи дызэгъусэну, ди унэ сшэжрэ зы зэман мэкъу хьэжыгъэрэ хуэнщӀейрэ зэхэтпщэу Ӏус хуэтщӀу, щӀыӀэ хъумэ, шэщым уэншэку хущӀэтлъхьэу, псынэм къитшрэ псы едгъафэу зэрыщытам хуэдэу а махуэр къыхуихуэну. Анка, 384. А Ӏуэхушхуэм иужь итым я Ӏэтащхьэу Инал игъэувари Жыраслъэнт, зы зэман гуэр шыдыгъуу щытар. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515. Шу гъуситӀ иӀэу къыдыхьа лӀым фӀэхъус-сэламкӀэ и Ӏэр къыщишийм, Дэфэрэдж занщӀэу къэуӀэбжьащ, хьэщӀэм и зы Ӏэпхъуамбэ пымытыжу гу лъитати, и нэгум щӀэплъэри, арат: зы зэман гуэр зыхуэзауэ щыта бжэныхъуэ цӀыкӀурт. Лъапсэ, 112. Зы махуэ «уэху» жымыӀэн (1). Зымыгъэпсэхун, псэхугъуэ имыӀэу, гугъуехь защӀэу и дунейр ихьын. Бэлыхь мащӀи сшэчакъым, си фэр изыхар къулейсызыгъэрщ, сыбгъэунэхуну арами сщӀэркъым – дунейр си лъапэдэгъэзеигъуэщ, зы махуэ «уэху» жысӀакъым. Щынэхужьыкъуэ, 28. Зы мэ гуэр къыщӀихьэн (1). Зыгуэр зэхихын, къыгурыӀуэн. Тхьэм ещӀэ ар мыбы къэзыхур, жаӀэрт цӀыхухэм, зы мэ гуэр къыщӀихьа хъунщ, армырмэ Жыраслъэн зэӀущӀэ кӀуэ и хабзэкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 85. Зы напӀэзыпӀэм (4). ПсынщӀэ дыдэу. Елдар къызэрыкӀуэр зы напӀэзыпӀэм жылэм дэз хъуащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515. КъэуӀэбжьауэ Зы напӀэзыпӀэм ӀумпӀафӀэ хъуауэ, И дарий джанэр Нартым хуетӀатэ. «ЩӀалэгъуэ » щӀыналъэ , 424. Барчо зы напӀэзыпӀэм еуэри пыӀэм щыщ къыкӀэриудауэ къехуэхыжащ. Лъапсэ, 114. Зы псалъэ жыӀэн (60). Ӏуэхум зыгуэр хэлъхьэн. Ауэ абы и псалъэм сызэрымыарэзы хэтщи, сэри жылэм сащыщу щыщыткӀэ, зы псалъэ жысӀэнут, – жиӀэри Мусэ къэуващ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 650. Зы псалъэ жымыӀэн (2). Зыри къыжьэдэмыкӀын, щымын. Уэри зы псалъэ жумыӀэу Укъызбгъэдэсщи, гум хощӀыр. Уэрэдибл. «Дамыгъэ», 216. Зы псалъэу (1). КӀэщӀу, псалъэ лей хэмылъу. …ЩӀалэм дыщеупщӀым, Зы псалъэу псори къыджиӀащ: Дунейр долъагъур хъуреябзэу, Пшэр къащхъуэ-щхъуантӀэу тежыхьащ. Космонавт. «Мывэ хуабэ», 99. Зы псалъэ кӀэрымыгъэхун (1). Зыри дэмыгъэхуу, гупсэхуу едэӀуэн, зэгъэщӀэн. Сэид жинтыщхъуэ зытелъ къурӀэныр зэтрихри къыщӀидзащ: - Зы псалъэ кӀэрумыгъэху мыбы. Хъуэпсэгъуэ нур, 155. Зы хъун (9). Зэхыхьэн, зэхэзэрыхьын, зэгъусэ хъун. А махуэм фызыши, унэиши, щауэишыжи – псори зы хъуат, сыту жыпӀэмэ, Инал унафэ ищӀат зы пщыхьэщхьэм псори зэфӀэкӀын хуейуэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 585. Темэн и Ӏуфэм Ӏута цӀыхубз къомым яхуэгъеинт «хэкум и набдзэщ» жыхуаӀа илъэпкъыр зэ кӀуэдыгъуэу хым щыхэкӀуадэкӀэ, уеблэмэ цӀыхухъу зырыз къэнамэ, я пыӀэр къекъухауэ тӀысырти, «уэуэур си махуэщ» жаӀэу гъуэгырт, хъыджэбз Ӏэджэми нысащӀэ щыгъынкӀэ захуэпауэ «дунейкӀэ дызэхуэмызамэ, ахърэткӀэ ди насып зы хъункъэ» жаӀэу хым зыхадзэрти, зрагъэтхьэлэжырт. Лъапсэ, 5–6. Зы хъужын (2). 1. (1). Зэакъылэгъуу къыщӀидзыжын. ГъэкӀуэдыным Ӏуэхур щынэсым, зэадэзэкъуэшхэр зы хъужащ, къуаншагъэу палъхьар къызыпкърыкӀар тхьэм ещӀэ, ЦӀыкӀущэ шы къезытарагъэнт. Нэгъуху, 33. 2. (1). зэхь. Зыуэ зэхыхьэн, зэхэлъэдэн. Си гуауэр бгыми гуауэ щохъури. Дэ тӀум ди нэпсыр зы хъужащ. Шэджэм псыкъелъэ. «Щхьэлыкъуэ», 377. Зы шынакъ ишхыкӀын (3). КъыздэгъуэгурыкӀуэн, къызэдэхъун. ДызэрыцӀыкӀурэ зы шынакъ дишхыкӀа хуэдэу ди Ӏыхьэ зэхэлъащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 571. ИгъащӀэм зы шынакъ садошхыкӀ сэри тхьэмыщкӀэм…Хъуэпсэгъуэ нур, 254. Зы щӀын (11). Еплъ зы хъун. Линэ дахэ, уэ уи псалъэр пэжмэ, Къэзгъэзэжмэ, ди насып зы тщӀынщ, ГъащӀэ лъапӀэр зэуэ бийм сӀэщӀихмэ, Лъагъуныгъэр уэ фэеплъ пхуэхъунщ. Линэ. «Бгы лъапэхэм деж», 79. Псынэ Ӏэджэ адэ бгыщхьэм Зэхуихьэсри зы ищӀауэ, Къохыр уэру ди Шэджэми Мэз щӀэтынкӀэ зигъэнщӀауэ. Терек. «Партыр ди пашэу», 117. Щхьэлу къуажэм дэтыр зы пщӀымэ, нэхъыфӀщ, жызыӀи щыӀащ, ауэ мэжджытыр зэхуэпщӀу куэдым ядэркъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 628. ☐ Зы бэлыхьым нэгъуэщӀ бэлыхь къелъху (1). Гузэвэгъуэр, гуауэр, Ӏейр и закъуэу къакӀуэркъым, абы нэгъуэщӀи кърокӀуэ, жыхуиӀэщ. [Гесиод:] Аращ, зы бэлыхьым нэгъуэщӀ бэлыхь къелъху. Тепщэч къэзылъэтыхь, 162. ФӀымрэ Ӏеймрэ зы бжьыхьэкӀапэм тесщ (1). Еплъ фӀы. Къэбдыгъуныр зы гуэныхьщи, пфӀадыгъуныр гуэныхьищэщ (1). Еплъ къэдыгъун. Зы лӀыр джэдыгуибгъурэ лӀибгъур джэдыгуншэу (1). Зым и куэду, адрейм зыри лъымысу. Щхьэж хуэхьыр ихьмэ, зы лӀыр джэдыгуибгъуу, лӀибгъур джэдыгуншэ хъунщ. Хъуэпсэгъуэ нур, 254. Зым и гум адрейр къипсэлъыкӀын (1). Зэхуэдэу гупсысэн, я акъыл зэтехуэн. ХьэмтӀрэмтӀыгу си нэр къыхуикӀ щыхъуар еджэн къыщӀэздзэу урысыбзэ тӀэкӀуи зэзгъэщӀа нэужькӀэщ, сыту жыӀэт: зэгуэр сымыщӀэххэу Пушкин итхам ящыщу усэ срихьэлӀащ, мыбы хуэдэу: «Не в набегах отбивать коней с ногайскими быками, и с боя взятыми рабами суда в Анапе нагружать». «ЗекӀуэхэракъым шыхэмрэ нэгъуей гуухэмрэ къащытепхынур, зэзауэм гъэр щыпщӀахэр Анапэ деж кхъухьхэм ярыз щыпщӀынур». Си анэм иӀуэтэжу зэхэсхамрэ Пушкин зи гугъу ищӀымрэ зэзгъапщэмэ, зым и гум адрейр къипсэлъыкӀа къысфӀэщӀырт, сфӀэтелъыджэу. Лъапсэ, 6–7. Зым кӀэрыхур зым къищтэжу (1). Еплъ зым Ӏэпыхур зым къищтэжу. Иджыщ шэр зэрышэу щытмэ, нэхъыфӀу къыщалъытэр, цӀыхур зыуэ, зэакъылэгъуу, зым кӀэрыхуар зым къищтэжу хъумэ, нэхъыфӀу къыщалъытэр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 652. Зым хуэмыфӀыр зыми щыщкъым (1). Зыми хуэмыӀэрыхуэр зыри и уасэкъым. Зым хуэмыфӀыр зыми щыщкъым, Псэу-мыпсэуми хэт хуэныкъуэ? ФӀымрэ Ӏеймрэ зэхэбгъэкӀыу. «Вагъуэ махуэ», 41. Зым Ӏэпыхур зым къищтэжу (5). ЗэгурыӀуэу, зэдэӀуэжу. Зым Ӏэпыхур зым къищтэжу, Зэкъуэшиблым диӀэщ хабзэу. «Индийскэ поэмэ», 361. Зыр лӀа папщӀэ зым зилӀэжрэ (2). Зым и Ӏуэхур зэӀыхьэ щхьэкӀэ, адрейм зиукӀыжкъым. Зыр лӀа папщӀэ зым зилӀэжрэ. «Бдзэжьеящэм ипхъу», 152.
ЗЫ II (388). мыбелдж. цӀэп. 1. (93). Зыгуэр. Зы фыз гуэрым, джэдкъуртыр джэджьейм зэрытесым ещхьу, сабиищ и бгъафэм щӀигъэгъуэлъхьауэ щыст, еплӀанэ цӀыкӀум псори езым къыдэджэгуу загъэукӀурия и гугъэу, гуфӀэу зыгуэрхэр къибжырт, къипщыхьыф къудейти, и пӀэ имызагъэу къипщыхьыну хуежьэрт, и анэр епхъуэрти аргуэру зрилъэфэлӀэжырт. Хъуэпсэгъуэ нур, 284. Локотош и гум къэкӀащ зы дезертир гуэр къигъуэту партизан отрядыр строй ищӀурэ я нэкӀэ ялъагъуу хуэфащэ ирищӀэну. Нал къута, 254. Къуажэ гъунэ дыдэм деж зы пщӀантӀэ гуэрым дэлъэдати, хьэжь цӀыкӀу къыкъуэжри къуажэхьэр зэщӀигъэбырсейуэ банэу щыхуежьэм, Сеймэныр ӀуэмкӀэ мажэри бэкхъ плӀанэпэм дэлъ шкӀэм дежкӀэ зедз, шкӀэм игъэщэба мэкъур зытрелъхьэ, арщхьэкӀэ техьэгъуэ зытехьам хуэдэу мэкӀэзыз. Лъапсэ, 51. 2. (61). Зэхуэдэ зыкъомым ящыщ гуэр, языхэз. Иджы усакӀуэр щыпсэуа лъэхънэмрэ и поэзиемрэ зэхуэпхьмэ, дэтхэнэ зы усэми зэман гуащӀэм и нагъыщэ телъщ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 518. Куэзыр джэгухэм ящыщ зы и нитӀыр куэзырым тенауэ, си дежкӀи къемыплъэкӀыу цӀыхур зэщӀигъэдыхьэшхащ: «Цыщ» жыпӀа? МелыӀыч, 453. [Хьэкурынэ] Зыгуэрхэм я пхъэӀэщэ къаӀихри вакӀуэ дэкӀащ, щыдэкӀым фочу ищӀыжахэм щыщ зыи здыдихащ, пщӀэну щыткъым, дыщӀыхуеин дыхуэзэнкӀэ мэхъу, жыхуиӀэу. Лъапсэ, 105. 3. (15). Зэхуэдэ, зэщхь. Сигу Ӏейуэ, слъагъумэ нэ фӀыцӀэшхуэр, Си губжьыр фӀыкӀэ зызохъуэкӀыр, Гум щӀыхьэу сыгъми сыдыхьэшхми, Зы нэпсщ тӀум щыгъуи нэм къыщӀэкӀыр. Уи псалъэ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 71. Зэныбжьэгъуу Бот, Хьэбалэ, Къантемыри ядэщӀыгъуу, Линэ дахэ дихьэхауэ А щӀалищыр зым щыгугъырт. Колхоз шыгъажэм. «Партыр ди пашэу», 37. Апхуэдэ къабзэщ кӀэмунист, бэлшэвыч жыхуэпӀэр, зы цӀыху лъэпкъщ… Хъуэпсэгъуэ нур, 264. Сталиныр къепсри Нартыхур и пэм къихуащ – зы сортщ а тӀур я инагъыр зэрызми. Лъапсэ, 49. 4. (27). плъыф. Хэхауэ зыгуэр, зыри имыгъусэу, и закъуэу. Дадэм зэрыжиӀэмкӀэ, Къулыр аптекэм тетым къыщытхъуащ: лӀыгъэ уиӀэщ, уи аптекэр пхъумэфащ, уэри умышынэу къалэм укъыдэнащ, къалэм аптекэ дэтынри куэд и уасэщ, хэт дэнэ кӀуами хущхъуэ хуэмеин щыӀэ, уеблэмэ дохутыру щыӀэри уэ зыр аращ. Нал къута, 235. Гъуэгур зыцӀыхуу тхэтыр зыщ – Шамум и цӀэу, ухуэбэлэрыгъмэ, умысакъмэ, къумым укъринэу ежьэжын тӀэу еплъынукъым, ди къупщхьэлъапщхьэр хьэӀуцыдзым зэбгрыхыжмэ, укӀуэдыпащи, дунейр къутэжыху укъэзыщӀэн щыӀэкъым. ХьэщӀэ лъапӀэ, 400. 5. (4). Еплъ зыри. ПсыӀэрышэм бгъурыт защӀэу Жыг хадэшхуэр пхъэщхьэмыщхьэм ЩӀигъэнакъэ пщӀащэр мащӀэу, Мес, машинэм зы щӀэмыхьэу Мажэ, мажэ къэмыувыӀэу, Жьыбгъэ щӀихур щӀыӀэтыӀэу. «Тисей», 481. Уэс темылъми, жэщыр щӀыӀэу Уи гур губгъуэм щымыхуабэ, Зы ӀыхьлыикӀ зым имыӀэу, Тетщ зиплъыхьу щӀалэр джабэм, Йогупсысыр щӀыӀэ къакӀуэм, Къуажэм кӀуэныр трегъакӀуэ. «Тисей», 497. Мэмэт-щӀакъуэ фыз унафэкӀэ мэпсэу жыпӀэмэ, тэмэм хъунукъым, сыту жыпӀэмэ, и фызым сыт жиӀами екӀи фӀыкӀи зы псалъэ пидзыжыркъым, цӀутӀ жимыӀэу псоми едаӀуэ хуэдэу зещӀ, ауэ фыз псалъэр хыв хьэ ебэнауэ къонэ. Лъапсэ, 67–68. 6. (188). Мыбелджылы цӀэпапщӀэ «зыгуэр» жыхуиӀэм и мыхьэнэр егъэзащӀэ. Хьэсэпэхъумэм зи жагъуэ ищӀа яхэтт, зым и жэм мэшым хыхьауэ щилъагъум къыхехури жэмыр зыхэта хьэсэр зейр ищӀэрти, ехури жреӀэ: «Мы жэмыр уи хьэсэм хэтащи, жэмыр зейм къадыр егъэтхьэкъу е жэмыр къэши, шэ къыщӀэпшыр уи хьэлэлщ», – жиӀэу. Хьэсэпэхъумэ, 417. ЩӀалэ цӀыкӀухэр зэрыгъэдыхьэшхыу, афицарым зифыщӀыжу хъущӀэу, зэ зым бгъэдэлъадэрэ ехъуэну, и ӀэштӀымыр игъэдалъэу, сэлэтхэри къэгубжьауэ янэм щӀы имылъагъужу, къагурыӀуэми къагурымыӀуэу зыкъыфӀагъэщӀу къаущыхьырт, уэсыр зэхаутэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 301. И псэри тыншыжат, мы дунейм зигу хэщӀ темытыжу, дыгъуасэ лъы зыгъэжахэр, бжьэцу зэрызехьар зэкӀужарэ я Ӏэпэр зэрыӀыгъыу зэщыгуфӀыкӀыу къеуджэкӀыу, зэкъуэш-зэшыпхъущ жыпӀэну зэхуэгумащӀэу, мэзым щӀэт жыг зэмылӀэужьыгъуэхэр зэрызэзэгъым хуэдэу зым и зэран адрейм емыкӀыу, къуалэбзухэм ещхьыркъабзэу щхьэж и бзэмкӀэ езым фӀэфӀ уэрэдыр жиӀэмэ, я бзэ зэрыщӀэ къыфӀэщӀу. Кхъэлэгъунэ, 380.