хьэлъэ

онтэгъу/ондэгъу, ХЬЭЛЪЭ, хьылъэ, (Абз. ХЬЭЛЪЭ/ХЪЭНТЭ); AĞIR (hafif değil)

ХЬЭЛЪЭ/хьылъэ; YÜK (ağır)

хьылъэ/ХЬЭЛЪЭ → онтэгъу; YÜK (ağır)

ХЬЭЛЪЭ → онтэгъу; AĞIR (hafif değil)

Bu sonuç kitaptaki 4 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

хьэлъэ I 1. тяжелый, тяжеловесный / Хьэлъагъышхуэ зиӀэ, мыпсынщӀэ. Мывэ хьэлъэ. 2. трудный, трудоемкий / Гугъуехь, хьэзаб зыпылъ, гуащӀэ, къару ин зытекӀуадэ; гугъу. Лэжьыгъэ хьэлъэ. Гъуэгу хьэлъэ. 3. тяжелый, находящийся в тяжелом состоянии (о больном) / Хуабжьу сымаджэ, ерагъыу зи псэ Ӏут. Сымаджэ хьэлъэ. 4. тягостный, мрачный, гнетущий (о чувствах, мыслях и т. п.) / БампӀэгъуэр птезылъхьэ, узыгъэнэщхъей, ухэзыгъэгупсысыхь (гупсысэ). Гупсысэ хьэлъэ. 5. трудный, тяжелый (напр. о жизни) / Нэщхъеягъуэ, бэлыхь, гугъуехь куэд зыпылъ, зыбгъэдэлъ. Зэман хьэлъэ. 6. тяжелый, неприятный в общении; неуживчивый (о человеке, его характере) / Удэпсэуну, удэгъуэгурыкӀуэну гугъу, мытынш. ЦӀыху хьэлъэ. 7. неприятный, тяжелый (о запахе) / КъыпщӀихьэну гурымыхь. Мэ хьэлъэ. Хьэуа хьэлъэ. II тяжесть, груз / КъэпӀэтын е бгъэӀэпхъуэн щхьэкӀэ къаруушхуэ зрахьэлӀэ. * Гуащэнэху иӀыгъ хьэлъэм тӀэкӀу лъэны- къуэкӀэ иригъэщӀу уэрамымкӀэ докӀ. Хь. Хь. Хьэлъэ зешэн возить тяжести.

ХЬЭЛЪЭ I (28). плъыф. 1. (1). Хьэлъагъышхуэ зиӀэ, мыпсынщӀэ. Гу хьэлъэр хуэмурэ кӀуэрт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 635. 2. (14). Гугъуехь, хьэзаб зыпылъ, гуащӀэ, къару ин зытекӀуадэ; гугъу. Зауэ хьэлъэр яухауэ Танкхэр псынщӀэу зэхуосыж, ЦӀыхухэр зауэм щышынауэ ЗагъэпщкӀуами къыщӀокӀыж. «Бдзежьеящэм ипхъу», 163. Ар мюридхэм я ӀэщӀагъэщ, Зауэ хьэлъэр Тыркум ягъэщ. «Тисей», 484. Старшынэ кӀыхьыжьыр, тӀэкӀу зигъэщхъауэ, жылэ зэхуэсам къахэплъэрт, Ӏуэху хьэлъэ зэрихьэм щӀыбышэ ищӀа къыпфӀэщӀыну. Хъуэпсэгъуэ нур, 86. 3. (6). Хуабжьу сымаджэ, ерагъыу зи псэ Ӏут. Унафэ зыщӀхэр телеграфкӀэ зэпсэлъэху, уӀэгъэ хьэлъэхэм ящыщу щы лӀащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 171. А махуэм «бзэгу» къаубыдыну я хьисэпу нэмыцэр атакэ къэкӀуати зыхуей дыдэр япэщӀэхуащ – Къазыхъуэр зэрыуӀэгъэ хьэлъэу яхьащ. Щынэхужьыкъуэ, 71. Сымаджэ хьэлъэу къыдашэжам и Ӏэплъэпкъым узыр хыхьауэ къыщӀэкӀынти, зигъэхъей мыхъуу, ӀэкӀэ зэрахьэу куэдрэ хэлъащ, хущхъуэу ягъуэтыр ирахьэлӀэ пэтми, сэбэп щӀагъуэу хуэмыхъуу. Къалэн, 430. 4. (4). БампӀэгъуэр птезылъхьэ, узыгъэнэщхъей, ухэзыгъэгупсысыхь. Нэху щыху гупсысэ хьэлъэм симыгъэжеяуэ, пщэдджыжь нэмэзым гъущӀ гъуэгу станцымкӀэ сунэтӀащ, ди хэкукӀэ згъэзэжыну. МелыӀыч, 474. Си фочым ӀэплӀэ есшэкӀауэ, Окоп блын щӀыӀэм зызогъэщӀ, Гупсысэ хьэлъэр къыстеуауэ, Абы сэ си гур ныхегъэщӀ. Си фочым ӀэплӀэ есшэкӀауэ. «Шум и гъуэгу», 30. Гупсысэ хьэлъэр гум къихьэм, Пщыхьэщхьэм нысэм хуэпӀащӀэу Фызыжьыр макӀуэ, кӀэр хищӀэу. «Адэ», 131. 5. (3). Нэщхъеягъуэ, бэлыхь, гугъуехь куэд зыпылъ, зыбгъэдэлъ. Мес Кореем тхылъхэр къашэ, Сталин итхыр зэрадзэкӀри Вождым и цӀэр фӀым догуашэ, ГъащӀэ хьэлъэр зэрадзэкӀыу. Лъэпкъхэм я тыгъэ. «Партыр ди пашэу», 60. ГъащӀэ хьэлъэр тынш ящӀыну АтӀэ ахэм ялъэкӀын? «Бдзэжьеящэм ипхъу», 153. Хуэмышэчу а щӀэщхъу хьэлъэр, Хоплъэр лӀыжьыр и щхьэр фӀэхуу. ЩӀалэгъуалэ щӀыналъэ, 420.

ХЬЭЛЪЭ II (25). КъэпӀэтын е бгъэӀэпхъуэн щхьэкӀэ къаруушхуэ зрахьэлӀэ гуэр. [Фэуаз:] Хьэлъэр махъшэм тетлъхьэри, ахъшэм хъуакъэ иджы щыжыпӀэм хуэзэу, щӀалитхур си гъусэу гъуэгу дытеуващ. ХьэщӀэ лъапӀэ, 398. [Алыджыкъуэ:] Унэ щӀыхьэпӀэ сыхуэзэмэ, си хьэлъэр кӀэртӀоф уэздыгъэм ещхьу тызогъэувэри тӀэкӀу зызогъэпсэху. МелыӀыч, 439. ЦӀыхубзхэм яхэту хьэлъэ зэрилъафэурэ сымаджэ хъуащи, мэгузавэ, си заводыр хъууэ пӀэрэ, жеӀэри. МелыӀыч, 448. Си щӀыбым илъу стелъщ сэ хьэлъэ, Бэлыхьу ◊ Хьэлъэ телъын (1). Гугъуехь телъын. Си къуэш и кӀыщри къутэжакъэ, Мытхъуауэ зыци стемытыж, Сытетщ итӀани си гъуэгуанэ, Стелъами хьэлъэ, стемылъыж. Ныжэбэ жэщи, нэхур щыху. «Щхьэлыкъуэ», 385.