щӀэн

шӀэн/щӀэн (ешӀэ/ещӀэ), цӀыхун (ецӀыху); BİLMEK

еутын/тесэн (реуты/тресэ); пхъын (епхъы); хэлъхьэн/хэсэн (хелъхьэ/хесэ); хэщӀэн/хэшӀэн (хешӀэ/хещӀэ); шӀэн/щӀэн (ешӀэ/ещӀэ); EKMEK 2, (ekin ~)

шӀэн/щӀэн (ешӀэ/ещӀэ); ETMEK/YAPMAK, BİLMEK

щӀэн/шӀэн, щӀын/шӀын; ETMEK, YAPMAK

шӀэн/щӀэн (ешӀэ/ещӀэ), шӀэжьын/ щӀэжын (ешӀэжьы/ещӀэж); НЭӀУАСЭ фэхъун/хуэхъун (~фэхъу/~хуохъу(р); цӀыхун (ецӀыху); НЭӀУАСЭ къыфэхъун/ къыхуэхъун (~къыфэхъу/~ къыхуохъу(р); TANIMAK/BİLMEK

шӀэн/щӀэн (ешӀэ/ещӀэ); YAPMAK (/bilmek)

щӀэн/шӀэн; YAPMAK (/bilmek)

шӀэн/щӀэн → еутын; EKMEK 2, (ekin ~)

щӀэн, шӀэжьын/щӀэжын → шӀэн; TANIMAK

щӀэн → шӀэн; BİLMEK

щӀэн/шӀэн → еутын; EKMEK 2, (ekin ~)

Bu sonuç kitaptaki 11 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

щӀэн I (ещӀэ) перех. гл. 1. знать что-л., иметь сведения о ком-чем-л. / Зыгуэрым щыгъуэзэн. Куэдым ящӀэн. И пэжы-пӀэр щӀэн. 2. знать что-л., обладать знанием чего-л. / Зыгуэрым (щӀэныгъэм) ущыгъуазэу, зыгуэр къыбгурыӀуэу, зэхэпщӀыкӀыу щытын. Бзэ куэд щӀэн. 3. знать что-л., уметь что-л. делать / Зыгуэр (Ӏуэху) зэрагъэзащӀэм щыгъуэзэн, зыгуэр блэжьыфу щытын. ЛэжьэкӀэ щӀэн. 4. знать, понимать, сознавать что-л. / Зыгуэр къыбгурыӀуэу, уи акъылым къиубыду щытын. * Тетым фӀыуэ ищӀэрт Бэрокъуэр езым хуэмылӀэ, щымышынэ зэрыхъуу псори зэрыщыгъупщэжынур. Т. Хь. Алыхьым ещӀэ см. алыхь I. Алыхьыр пщӀэмэ см. алыхь I. II (ещӀэ)перех. гл. 1. делать что-л., заниматься чем-л. / Зыгуэр лэжьын. * Ӏэгъуапэм пэжыр щыбгъэпщкӀууэ Бей бзаджэм жиӀэр умыщӀэ. П. Б. Уижь жиӀэр щӀэи, уи щӀэ ищӀыр шхы. (погов.) 2. возделывать, выращивать что-л. / Хэпсауэ уелэжьурэ зыгуэр къэгъэкӀын. * Хъуэжэ зэгуэрым ху куэд ищӀащ. фольк. Къулыкъу щӀэн см. къулыкъу. Псапэ щӀэн см. псапэ. Суд щӀэн см. суд. Хьэрычэт щӀэн см. хьэрычэт. {И}щӀэн имыщӀэжу не зная что делать. ИщӀэнур ищӀащ 1) {его} песенка спета. Сымаджэм ищӀэнур ищӀащ, нобэ- ныжэбэщ. 2) переносное {он} рано повзрослел. Сабий щхьэкӀэ, губзыгъэщ, ищӀэнур ищӀащ. III: зыбжанэ щӀэн = зыкъом щӀэн. Зыкъом щӀэн см. зыкъом. МащӀэ щӀакъым см. мащӀэ. Ӏэджэ щӀэн см. Ӏэджэ I.

ЩӀЭН I (ещӀэ) лъэӀ. (1039). 1. (957). Зыгуэрым щыгъуэзэн. Ауэрэ гъэхэр блокӀ, Мис лэжьыгъэм хуей къэхъуащ, Ар зыщӀэнур бгъуэтым къащтэ, Ахъшэр ишхри ежьэжащ. Дыгъу жыхуаӀэр сыт? «Бгы лъапэхэм деж», 125. [Борей Пыжьынэ] И нэкӀур къэбыфэу, и щхьэц бэлацэр морафэу лауэ, и нитӀри къихурэ здэплъэ лъэныкъуэр умыщӀэу, армырауэ узиӀэ Тамарэ цӀыхухъу къызыфӀэщӀар. Лъапсэ, 19. Верэ Павловнэ зигъэщхъри Саримэ еӀущэщащ: – Жыраслъэн слъэгъуащэрэт, жиӀэу сщӀэркъым си гум щӀыжиӀэр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 598. 2. (73). Зыгуэрым (п.п. щӀэныгъэм) ущыгъуазэу, зыгуэр къыбгурыӀуэу, зэхэпщӀыкӀыу щытын. ЛӀыжьым жеӀэ и къуэм папщӀэ: Хэку пхъумэну уэ уагъакӀуэ, БжесӀэр быдэу уэ зэгъащӀэ. Ущие. «Партыр ди пашэу», 89. Жансэхъу и гугъэт урысыбзэ псалъэ нэхъыфӀу ищӀэу гу къылъатэмэ, нэхъ ягъэкӀуэну. Мазэ ныкъуэ щхъантӀэ, 564. Хьэбибэ нэмэзыбзэ тӀэкӀу ищӀэр къибжурэ, пэгуныр къищтэри хуэм дыдэу бжэр Ӏуихри жэмыр къишыну унэм щӀэкӀащ. Нал къута, 285. 3. (7). Зыгуэр (п.п. Ӏуэху) зэрагъэзащӀэм щыгъуэзэн, зыгуэр блэжьыфу щытын. Езыр [Бахъуэ] къибыргъукӀыу, гушыӀэ хэлъу, гушыӀи хэзагъэу плъагъу щхьэкӀэ, Ӏуэху зехьэкӀэ ищӀэрт. Нал къута, 261. ЛӀы укӀын хуеймэ, и укӀыкӀи уощӀэ, – жиӀэу Бахъуэр Якъуб дежкӀэ еплъэкӀырт. Нал къута, 263. Адрей хьэкӀэкхъуэкӀэхэри къызэщӀэващ, кхъухь щӀыкӀэ щыдмыщӀэкӀэ хьэулейуэ щхьэ дызэхэт, щхьэ гъэлыгъуа тхуагъэтӀылъа хуэдэ, жыхуаӀэу. Кхъухь пхэнж, 505. 4. (2). Зыгуэр къыбгурыӀуэу, уи акъылым къиубыду щытын. Абы [молэм] хэт нэхъри нэхъыфӀу ищӀэрт Ӏузизэ и лӀэкӀэ хъуар, езыри Ӏэджэрэ хьэжым и унэм щыӀащ, я шыгъупӀасти ишхащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 81. ◊ Алыхьым ещӀэ (13). Еплъ алыхь I. Бзэрэ тхылърэ щӀэн (3). Еплъ бзэ I. Гум ищӀэн (3). Еплъ гу I. ПсэкӀэ щӀэн (23). Еплъ псэ. [И] щӀэнур [и]щӀэжын (10). Ӏуэхугъуэ игъэзэщӀэн хуейр наӀуэу щытын, къыгурыӀуэжын. Псоми ящӀэ: хъыджэбзым и бэлътоку къыуитакъэ – къыбдэкӀуэнущи, уэ пщӀэнур уэ пщӀэжын хуейщ. Лъапсэ, 109. ЦӀыхур кӀуэдыпӀэ мэлъыхъуэ, ящӀэр ямыщӀэжу. Лъапсэ, 44. Умыхьэжу тхуэхъуэж, жызыӀэу къэзыгупсысар Мэсхьудт, щхьэлтет сэ сащӀмэ, сщӀэнур сщӀэжынт, жиӀэ хуэдэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 634. Хэт ищӀэрэ (37). Еплъ хэт. [И] щхьэр зыдихьынур имыщӀэн (22). Еплъ щхьэ I.

ЩӀЭН II (ещӀэ) лъэӀ. (163). 1. (162). Зыгуэр лэжьын. Уеблэмэ Верэ Павловнэ и гугъат машинэр абы къакӀэлъигъэкӀуэну, арщхьэкӀэ Астемыр идакъым: жэщыбгым сыт ящӀэн, ирегъуэлъыж адэ, ешахэщ, жиӀэри. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 672. 2. (1). Хэпсауэ уелэжьурэ зыгуэр къэгъэкӀын. Планыр, уафэм къехам ещхьу, къагъэхьынщи, абы тету мэкъумэшыр щӀэ, гъавэ къытепхар зэщӀыгъуи, унафэ зыщӀым ет. Лъапсэ, 83. ◊ ЛӀыгъэ щӀэн (1). Еплъ лӀыгъэ. Хьэрычэт щӀэн (7). Еплъ хьэрычэт. Псапэ щӀэн (5). Еплъ псапэ. Къулыкъу щӀэн (4). Еплъ къулыкъу. ☐ ГушыӀэкӀэ зымыщӀэр ӀэштӀымкӀэ мауэ (2). Еплъ гушыӀэкӀэ. ДжэгукӀэ зымыщӀэр ӀэштӀымкӀэ мауэ (1). Еплъ джэгукӀэ. Нэм илъагъур Ӏэм ещӀэ (9). Еплъ нэ. ФӀы щӀэи, псым хэдзэ (2). Еплъ фӀы. ФӀы зыщӀэм и фӀыщӀэр сыт щыгъуи Ӏэджэщ (1). Еплъ фӀы.