хьэ

ХЬЭ; DEĞERLİ VARLIK, (ARPA, KÖPEK)

ХЬЭ, ПКЪЫ, пкъыгъо/пкъыгъуэ, ПХЪЭ; MADDE (varlık, temel)

Bu sonuç kitaptaki 2 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

хьэ I собака / Дыгъужь, бажэ с. ху. я лъэпкъыгъуэу унэм щаӀыгъ псэущхьэ. Хьэр мэбанэ. Хьэ бзаджэ. Хьэ бжьыдзэу гъэлъэн задать взбучку, сделать нагоняй. Хьэ бзэгу человек, который не переносит горячую пищу (букв. собачий язык). Хьэ бын пренебреж. сл. собачьи дети (оскорбление). Хьэ дзакъэн злой как собака. Хьэ зэрышх 1) свара, грызня собак 2) переносное ругань, скандал. Хьэ зэрышхым хэкӀуэдэн пострадать от какого-л. скандала. Хьэ къарэм хуэдэу фӀыцӀэщ (жэщым папщӀэ) хоть глаза выколи (о ночи). Хьэ ныбэм къикӀа пренебреж. сл. сукин, собачий сын (оскорбление). Хьэ хъун потерять человеческий облик, потерять человеческое достоинство. Хьэ щэхурыпхъуэ коварный, подлый (о человеке). Хьэ Ӏупс щӀын подвергать кого-л. гонениям; оскорблять кого-л., издеваться над кем-л. Уи хьэм бажэ къиубыда? тебе смешинка в рот попала? Хьэм дэлъхуэ пренебреж. сл. о плодовитой, часто рожающей женщине. Хьэм егъэхьын оскорблять, унижать, поносить последними словами кого-л. Хьэм лъичын щымыгъын = хьэм щичын (щихын) щыгъкъым. Хьэм и нэмыс хуэмыщӀын относиться к кому-л. как к собаке. Хьэм(э) къилъхуа пренебреж. сл. сукин сын (оскорбление). Хьэм щичын (щихын) щыгъкъым гол как сокол. Хьэми кхъуэми абсолютно все. Хьэмрэ джэдумрэ хуэдэщ как кошка с собакой. Хьэр гъэбэнэн шляться, шататься без дела; бездельничать. Хьэр гъыуэ ефэн очень сильно напиться, выпить. Хьэр къахэжьэн пренебреж. сл. попасть в переплёт. Хьэр псафэ хуэшэн быть очень послушным, подчиняться во всем кому-л. Хьэр яхэжьэн = хьэр къахэжьэн. * - УмыкӀуэ абы {гъунэгъум} я деж, уэ ураӀуэхукъым - езыхэм хьэр яхэжьащ. фольк. Хьэри бгъэри кӀэрыщӀауэ несмотря ни на что. * Хьэри бгъэри кӀэрыщӀауэ бажэм джэдыр яфӀихьащ. фольк. Хьэуэ (хьэуи) мылъагъун (къыщымыхъун, къимыдзэн) совершенно не считаться с кем-л. ХьитӀым яку къыдэкӀа пренебреж. сл. собачье отродье (оскорбление). хьэ Ӏус корм для собаки / Хьэм хуагъэхьэзыр шхын. Хьэ Ӏус гъэвэн. II бот. ячмень (hordeum) / Хьэцыпэ куэд зыпыт щхьэмыж къэзыщӀ гъавэ лӀэужьыгъуэ. * Хьэм хэсыр хумкӀэ маплъэ. (погов.) Хьэ хыжыгъуэм аргъуейр мэятэ. (погов.) Хьэ кӀытэу къэвэн болтать, говорить без умолку. Хьэ мыгур егъэгун заставить кого-л. делать очень трудное дело.

ХЬЭ I (69). Дыгъужь, бажэ с.ху. я лъэпкъыгъуэу унэм щаӀыгъ псэущхьэ. Хьэ банэ макъым хьэблэм дэт хьэр къызэщӀигъэвауэ уэрам зэв цӀыкӀум дэз къэхъуати, хьэ банэ макъымрэ хьэжым и кӀий макъымрэ зыри зэхыуагъэхыртэкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 65. Машинэр, хьэри шыри игъащтэу, жэрт, зэзэмызэ дридзеймэ, Лу къыбгъэдэс Мэтхъэным зыжьэхимыгъауэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 532. Хьэкурынэ жыжьэ кӀуауэ Ӏэхъун джабэм итщ и закъуэ, Хьэ Пэрийри езэшауэ И щхьэ къуацэр телъщ и лъакъуэм. «Тисей», 502. ◊ Дунейр хьэ къарэм ещхьу щытын (1). Еплъ дуней. Хьэр гъэбэнэн (1). Ӏуэхуншэу щӀыпӀэщӀыпӀэхэм къыщыкӀухьын. Нартыхущхьэ зи унагъуэ имылъ Ӏэджи щыӀэт, абыхэм нэхъыбэхэм къэп къащтэри факъырэу ежьэжауэ хьэ ягъэбанэу къаущыхьырт. Хъуэпсэгъуэ нур, 287. Хьэр гъыуэ ефэн (2). Егъэлеяуэ фадэ куэд ефэн. ФынакӀуэ дефэнщ, хьэр гъыуэ, – жиӀэри Залымджэрий унэмкӀэ игъэзащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 105. Ефэ-ешхэ яублар екӀуэкӀырт, зызымышыӀэфхэр ефэрт хьэр гъыуэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 60. Хьэ зэрахуэм къилъхуа (2). ЯгъэикӀэу цӀыхум жраӀэ. [Инус Астемыр жриӀэу:] – Уэ сэ сыпхурикъункъэ, хьэ зэрахуэм къилъхуа. Хъуэпсэгъуэ нур, 66. [Къылышбиим Астемыр жриӀэу:] УщыкӀащ уэ, хьэ зэрахуэм къилъхуа… Хъуэпсэгъуэ нур, 122. Хьэ къарэм хуэдэу кӀыфӀщ (2). Зыри умылъагъуу (жэщу) щытын. Елдар унэм зыщӀигъэбгъунлъыкӀри кӀыфӀым хыхьащ, дунейр хьэ къарэм хуэдэу кӀыфӀщ. Хъуэпсэгъуэ нур, 225. Жэщыр кӀыфӀщи, хьэ къарэм хуэдэщ, нэм къыщӀэӀэбэр плъагъуркъым. МелыӀыч, 458. Хьэми кхъуэми (1). Хэх имыӀэу псоми. [Мэсхьуд цӀыхухэм жриӀэу:] Щэрданхэ я мылъкур хьэми кхъуэми яхуэшхыжыркъым, фынакӀуэ, дэри зыгуэр къытлъысынщ… Хъуэпсэгъуэ нур, 241. Хьэм и ныбэм къикӀа (2). Еплъ хьэ зэрахуэм къилъхуа. Сабийри гъыуэ кӀэлъыжа щхьэкӀэ, жыжьэ кӀуэнт – нэгъуэщӀ шу гуэри къэсри щӀалэ цӀыкӀур ипхъуэтащ: – Умыгъ, хьэм и ныбэм къикӀа, – уи анэм уэри улъэщӀыхьэжынщ, – жиӀэри. Лъапсэ, 31. Мэмэт-щӀакъуэм абы фӀэкӀ хуэшэчакъым: – Сыкъыдахужа, хьэм и ныбэм къикӀа? Лъапсэ, 48. Хьэр псафэ хуэшэн (1). СыткӀи жыӀэдаӀуэу щытын, сыти хуэщӀэн зыгуэрым. [Думэсарэ жиӀэу:] ЦӀыхум уи гум фӀы яхуилъмэ, лей зумыхьэ, алыхь, хэти хьэр псафэ пхуишэнмэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 544. Хьэ щэхурыпхъуэ (2). Мурад щэху бзаджэ зиӀэм щхьэкӀэ жаӀэ. Хьэ щэхурыпхъуэм ещхьщ лӀэныгъэр – Ар жаӀэр куэдым мыгушыӀэу. ЛӀэныгъэ. «Мывэ хуабэ», 204. Езыми [Берие], фадэм и гур къигъэжэнауэ, и нэр псывэ щӀэкӀа хуэдэ, къилыдыкӀыу, хъыджэбз дахэ дыдэхэр къыбгъэдыхьэрэ шхын къытрагъэувэмэ, е тепщэч нэщӀхэр щытрахыжкӀэ, и гурыӀупсыр къажэу, ныжэбэ си гупэ хэлъынур дэтхэнэрауэ пӀэрэ, жиӀэу, хьэ щэхурыпхъуэм ещхьу зиущэхуауэ, нэбгъузкӀэ цӀыхубзхэм яхэдэрт, и псэм къыхихыр и пэшым щӀригъэшэну. Лъапсэ, 86. Хьэм щичын имыӀэн (1). Щыгъыныншэу, пцӀанэу щытын. Нурхьэлий, ажэ жьакӀэ хъужауэ, щыгъым фӀэкӀа хьэм щичын имыӀэми, зефыщӀыж. Хъуэпсэгъуэ нур, 52. Хьэм щичын щымыгъын (2). Еплъ хьэм щичын имыӀэн. Модэ щӀалэ цӀыкӀухэр дрепщей, абы нэхъыбэм хьэм щичын ящыгъкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 97. Щыгъын жыпӀэнущи, хъыджэбз цӀыкӀум хьэм щичын щыгъкъым, зэрыпцӀанэ-лъэпцӀанэу и анэм и ӀэлъэщӀыжь зэхэчэтхъар тепхъуауэ жьэгум дэсщ, мафӀэ илъмэ. Нэгъуху, 33. Хьэм ячэтхъам хуэдэн (2). Еплъ хьэм щичын имыӀэн. ПцӀанэ мыгъуэу [Лу] къекӀухь, хьэм ячэтхъа хуэдэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 191. [Алыджыкъуэ] ЗанщӀэу гу лъызотэ: комендант сыкъызыхуашам лъыгъ шырыкъур хьэлэчщ, хьэм ячэтхъа хуэдэщ, уцӀынри зэщӀэхужащ, тедаӀами, къытетӀэпыкӀыжауэ къытехун къудейщ. МелыӀыч, 463. ХьитӀым я кум къыдэкӀа (2). Еплъ хьэ зэрахуэм къилъхуа. Думэсарэ башымкӀэ бжэм еуэурэ кӀийрт: – КъыщӀэкӀ мыдэ, лӀыгъэ уиӀэмэ, хьитӀым я кум къыдэкӀа. Хъуэпсэгъуэ нур, 144. [Думэсарэ:] Алыхьыр си бийщ, фочыкум измыгъаплъэмэ а зи нэ къэмыплъэжу хьитӀым я кум къыдэкӀауэ къамэ къизыхыр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 502- 503. Хыв хьэ ебэнауэ (2). Еплъ хыв. Хьэм бацэ ихъуэжыхукӀэ фыз къэшэн (1). Куэдрэ щхьэгъусэ къэзышэм, зыхъуэжым щхьэкӀэ жаӀэ. Хьэм бацэ ихъуэжыхукӀэ фыз къашэ. Щынэхужьыкъуэ, 26. ☐ Зи щхьэ щымыӀэм и шыд хьэм ешх (1). Еплъ щхьэ I. Насыпыншэм махъшэм тесми хьэ къодзакъэ (2). Еплъ насыпыншэ. – Хамэхьэ къакӀуэри унэхьэр дихуащ (1). Еплъ хамэ II. Хьэм и губжь кхъуэм щехьэ (хуехь) (3). Зым кърита бампӀэр нэгъуэщӀым тезыкъутэ цӀыхум ауаныщӀу хужаӀэ. Щымыхъужым, хьэм и губжьыр кхъуэм щехьэ жыхуаӀэм хуэдэу, Елдар гъунэгъуу щыту къилъэгъуати, кӀуэри фӀэнащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 104. ЩӀешхыдэн лъэпкъи щыӀакъым, сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ, ар [лэжьапӀэ зэрагъэувар] си зэрану зэрыщытыр тэмэму ещӀэ, ауэ хьэм и губжь кхъуэм хуехь жыхуаӀэр арати, сэ [Дэфэрэдж] къысфӀэнэн къызимыкуу, лажьэ зимыӀэр къыпэщӀэхуати, щыхьащ. Лъапсэ, 99. А мурадыр ищӀауэ арагъэнт унэлъащӀэ тӀэкӀури [Исуф] щӀикъутар, кхъуэм и губжьыр хьэм хуехь жыхуаӀэм хуэдэу. Лэчымэ, 396. Хьэм и кӀэм псы щӀэуэмэ, есыкӀэ Ӏэзэ мэхъу (1). Ӏуэху гуэр къызылъыкъуэкӀам хэкӀыпӀэ къегъуэтыф. Абдежым хьэм и кӀэм псы щӀэуэмэ, есыкӀэ Ӏэзэ мэхъу жыхуаӀэм хуэдэу, езыхэр (цӀыхухъухэр) псым гъущэу хэкӀыжрэ цӀыхубзым и закъуэ губгъуэ къыщрани дапщэ… Лъапсэ, 13. Хьэм и пхэм псы нэмысамэ есыкӀэ ищӀэркъым (1). И нэм нэмысауэ зыри къызыфӀэмыӀуэхум хужаӀэ. Сытым и пхэм псы нэмысамэ. есыкӀэ ищӀэркъым жаӀэрэ?- [жиӀэрт ТӀалиб]. Щынэхужьыкъуэ, 14. Хьэ пэтми, нэмыс гуэр хуащӀ (1). Лей зытехьэ, пщӀэ зыхуамыщӀ цӀыхум жиӀэ хабзэщ. [Бекъан жиӀэу:] Хьэ пэтми, нэмыс гуэр хуащӀ, къысхуэгъэгъу, Ӏурарэ. Къалэн, 432. Хьэм бацэ ишхмэ, къыдохыж (2). ЦӀыхур къэзылъхуам ещхь (хьэлкӀэ, теплъэкӀэ) щыхъужам деж жаӀэ. Нэхъыбэу мыр щыжаӀэр нэщэнэ Ӏейхэм ехьэлӀауэщ, глагол къагъэсэбэпри литературэм къыщыпхь мыхъущ, абы гуемыӀугъэ зэрыхэлъым къыхэкӀыу, нэхъ телъэщӀауэ, ираӀуэкӀ щӀыкӀэу зэрадзэкӀ. Хьэм бацэ ишхмэ, сыт жаӀэрэ? Хъуэпсэгъуэ нур, 272. Кхъуэм и губжьыр хьэм хуехь (1). Еплъ кхъуэ.

ХЬЭ II (2). Хьэцыпэ куэд зыпыт щхьэмыж къэзыщӀ гъавэ лӀэужьыгъуэ. [Мариам Исуф жриӀэу:] – Абы нэс [Америкэм] узэрыкӀуэн ахъшэ ущиӀэм Ӏус тщӀын хьэ матэ сыту къомыщэхурэ е щӀыхуэр щхьэ умытыжрэ? Лэчымэ, 390. Нартыхур, хьэр, джэшыр зэхэхьэжауэ, абы кӀэртӀоф хэлъыжу. МелыӀыч, 438.