лей ехын

ехын I (йох) неперех. гл. 1. сойти, спуститься с чего-л. / ЛъагапӀэм икӀыу лъахъшапӀэм кӀуэн, и кӀэм кӀуэн. * Къуажэм узэрыдыхьэжу гъуэгур егъэзыхыгъуэ защӀэу ехырт. Ӏуащхь. Шухэр бгым йохри тенджыз Ӏуфэм Ӏуохьэ. Ш. А. 2. идти, ехать в северном направлении / ИщхъэрэкӀэ кӀуэн. ИщхъэрэкӀэ ехын. II: адыгагъэ ехын см. адыгагъэ. Лей ехын см. лей. Нэлат ехын см. нэлат. Сэлам ехын см. сэлам. ХьэщӀагъэ ехын см. хьэщӀагъэ.

лей I 1. лишний / Зэрыщытын, зэрыхъун хуей бжыгъэм, куэдагъым щӀигъу, къыдэхуэ. * Гум илъ кӀапсэ лейр къызохри кърухэр зызопх, сибгми изощӀэж. Хь. А. 2. особый / Хэха, хэӀэтыкӀа, егъэлея. * Сэтэнейуэ нарт гуащэ, гуащэхэм я лей, дыгъэ бзийр зи нэкӀу, дыщэхэр зи куэщӀ. Нарт. Лей щӀын игнорировать, обходить кого-что-л. Нэ лейкӀэ еплъын см. нэ. II 1. несправедливость / Къуаншагъэ, мыхъумыщӀагъэ. Лей бзаджэ. 2. насилие, зло / ЦӀыхугъэншагъэ, щӀэпхъэджагъэ. Лей гъэгъун простить кому-л. его несправедливость. Лей емыгъэхьын не давать спуску, уметь постоять за себя. * И хъуреягъкӀэ къытезэрыгуа хьэхэр мэлыхъухьэ цӀыкӀум къедзакъэрт, ауэ езыми лей яригъэхьтэкъым. Ӏуащхь. Лей ехын 1) проявлять несправедливость по отношению к кому-л. * Хасэм хэсхэм нэхъ фейцейуэ къотэджыр зы лӀыжь, жеӀэ: - Хъаным къыдих лейхэр Ди зэхуэдэ фэбжьщ. Ж. Б. 2) насиловать кого-л. Лей зэхыжын насиловать себя. Лей зехьэн 1) проявлять несправедливость. * ЦӀыхум уи гум фӀы яхуилъмэ, лей зумыхьэмэ, алыхь, хэти хьэр псафэ пхуишэнмэ. КӀ. А. 2) творить зло, насилие. * Дэтхэнэ къуажэдэсхэм я дежкӀи наӀуэт Мысост лей зэрихьэу, хьэзаб мыухыжыр лӀыщӀэхэм ятрилъхьэу зэрыщытыр. Ӏуащхь. Лей кӀэлъызехьэн = лей ехын. Лей къытехуэн незаслуженно пострадать. * Адыгэхэм лей Ӏэджэ къатехуами а хьэл-щэн гъуэзэджэхэр нобэм къэс яхъумэфащ. Сов. Къэб. ифольк. Лей лъысын подвергаться насилию, унижению, оскорблению. * Адыгэхэм лей къалъысамэ, е я жагъуэ къащӀамэ ар зэрамыгъэгъуным хущӀэкъурт. Н. Ш. Лей мыгъэгъун мстить. * Инал лей къызихар хуэзгъэгъункъым, жиӀэу аратэкъым Жыраслъэн нэхъ зытрищӀыхьри. КӀ. А.

ЛЕЙ II (17). 1. (7). Къуаншагъэ, мыхъумыщӀагъэ. Щэрданхэ я пщӀантӀэм къыщыхъуа лейр и нэгу зэрыщӀэкӀрэ Бэлацэ, щыгъуэ хуэдэ, гушыӀэныр щигъэтат. Хъуэпсэгъуэ нур, 297. Астемыр мэжджытым къыщыщӀахуам щыгъуэ ар лей дыдэу къэзылъыта муслъымэнхэм иджы Ӏэ ӀэткӀэ мэжджытыр зэхуащӀыжын хуейт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 658. Лейм зи псэ итхьэкъум и лейри хуэмыгъу. Гъавэмрэ псалъэмрэ. «Щхьэлыкъуэ», 397. 2. (10). ЦӀыхугъэншагъэ, щӀэпхъэджагъэ. Лейм пэщӀэувэу щебэнкӀэ, КъаукӀри пхыру къытохуэ, Бий гущӀэгъуншэм и нейхэр Ди цӀыху мин Ӏэджэм къатохуэ. ЩӀым и макъ. «Шум и гъуэгу», 38. [Думэсарэ Елдар жриӀэу:] Машэнэм ивдзэу СэлэвкӀи зэревгъэшар [Дол-дадэ и щӀалэ цӀыкӀур] – къуаншагъэ жыпӀэмэ, къуаншагъэщ, си щӀалэ, лей жыпӀэми, лейщ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 542. Лей зылъысахэр мыпсэужми, Ялъ щащӀэжынум къотэджыж. Лей зылъысахэр. «Дамыгъэ», 218. ◊ Лей гъэгъун (2). Къуаншагъэр, мыхъумыщагъэр зыщыгъэгъупщэжын, дэчыхын. ИрегуфӀэ лейр згъэгъуамэ, Уэ узотыр сэ а гъуамэр, ФочэщӀ фӀыцӀэр зэпиплъыхьу Къанокъуэпщыр щогуфӀыкӀыр. «Тисей», 508. Сабий лъы жахэр сигъэлъагъуу, Щыпсалъэрт Си гум: «Уигу иубыдэ – А лейр нэмыцэм хуумыгъэгъу, Уемыш, зэуакӀуэ, зыгъэбыдэ». Дыгъэр къепсын папщӀэ. «Шум и гъуэгу», 55. Лей ехын (6). Къуаншагъэ, цӀыхугъэншагъэ кӀэлъызехьэн. Абы [Дисэ] и мурадыр къехъулӀэмэ, нэгъуэщӀ хуейтэкъым езыри, и пхъум [Саримэ] лей ирихащ, сытащ, жаӀэу цӀыхум жамыӀэу, псори зыхуэзапхъэм хуэзэнщ. Хъуэпсэгъуэ нур, 140. Лей къыдэзыхым къыщӀэмыкӀуэн. Уэ укъэзгъанэу дэнэ сыкӀуэн? «Батырыбжьэ», 36. Лей зрахым уигу щӀэгъэгъу, Лей зезыхьэм хуумыгъэгъу. «Елбэздыкъуэ», 9. Лей зехьэн (19). Еплъ лей ехын. Думэсарэ псалъэр яӀэщӀипхъуэтащ: - Алыхь, сэ вжесӀэнмэ Дотий ар илъагъу щӀэмыхъур: Инал хэкум имылъ кърелъхьэ, цӀыхум ямыщӀэ ярегъащӀэ – ӀуэхуфӀ Ӏэджэм яужь итщ, ауэ лей щызэрихьи къохъу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 540. Лей зезыхьэм и Ӏэр хабзэм къыпеупщӀыр, ФӀы хуэзэнкъым дауи ар зыщыгъупщар, Бжьыдзэ инэралу Риджэуэ соупщӀыр: - Бжьыдзэ нэхъ дзэ лъэщу аркъэ уи гугъар? Бжьыдзэ инэралу бадзэ командир. «Партыр ди пашэу», 138. - И щысыкӀэр-щэ, молэ, гъукӀэм и щысыкӀэм зыгуэр къикӀыркъэ? – жаӀэу щыщӀэупщӀэм, къажриӀащ: -Лей зесхьакъым, гуащӀэмрэ гущӀэгъумрэ зиӀэ азалыхьым игу зэзгъэбгъакъым, си напэр къабзэу тхьэм и пащхьэ сохьэж жиӀэу аращ и щысыкӀэм къикӀыр. Лъапсэ, 106. Лей къылъысын (6). Насыпыншагъэ, тхьэмыщкӀагъэ къыщыщӀын. [Чокэ Албиян жриӀэу] Сэ сыпсэууэ абы лей къалъызгъэсынкъым. Щынэхужьыкъуэ, 44. Хэт и лейри къылъысами, Зытет нэпкъми пхутемыкӀ. Бжей жыгым и балладэ. «Батырыбжьэ», 67. ЩӀымахуэ уаем цӀыхур зэхэзехуэн ящӀауэ, лей къызылъысыр куэдт. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 529.