махуэ

махуэ/мафэ; GÜ, GÜNDÜZ

мафэ/махуэ; GÜN, GÜNDÜZ

мафэ/махуэ, ХЪЯР, ОГЪУРЛЫ/ УГЪУРЛЫ; HAYIRLI, UĞUR-LU

махуэ/мафэ, УГЪУРЛЫ; HAYIRLI, UĞURLU

ОГЪУРЛЫ/УГЪУРЛЫ, мафэ/махуэ; HAYIRLI, UĞURLU

УГЪУРЛЫ/ОГЪУРЛЫ, мафэ/махуэ; HAYIRLI, UĞURLU

ХЪЯР, мафэ/махуэ; HAYIRLI

Bu sonuç kitaptaki 7 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

махуэ I 1. День ¦ дневной / Дыгъэр къыщыкъуэкӀымрэ щыкъухьэжымрэ яку дэлъ зэман, а зэманым къриубыдэ. * Зэгуэрым Батэрэз зы махуэ гъуэгуанэкӀэ ӀукӀауэ хуей мэз ин бэлыхьым къыщыхутащ. Нарт. 2. день (сутки) / Сыхьэт 24 хъу зэман мардэ. Мэрем махуэ. 3. день (дата) / Зы Ӏуэхугъуэ гуэрым и зэман тэмэм; календарым и зэман пыухыкӀа. ЗэныбжьэгъуитӀыр щызэхуэзэну махуэмкӀэ зэгурыӀуащ. Махуэ енкӀэ целый день. МахуэенкӀэ пэплъэн. Уи махуэ фӀыуэ! добрый день! Махуэ шэджагъуэу средь бела дня. Махуэм зибзыжын проясниться - о дне. Махуэм кӀэрыхун = махуэм кӀэричын. Махуэм кӀэричын становиться короче - о дне. Махуэпс емыгъэфэн сжить кого-л. со света(у); убить, уничтожить кого-л. * Дзу сыкъищӀауэ уафэм сабэр дрепхъей, махуэпс сримыгъэфэну тхьэ еӀуэ. Къ. Хь. Махуэр гъэкӀуэдын потерять день. Уи махуэр кӀыхь ухъу! Будь добрым твой день! Махуэр кӀуэн пройти - о дне. * Мис апхуэдэу макӀуэр махуэр, Сыт къащыщӀми яфӀэзахуэу. КӀ. А. Махуэр къытеункӀыфӀэн омрачиться, стать несчастным. {И} махуэр къыхуэкӀуэн постичь чью-л. участь. * Дэтхэнэ зыми ищӀэжт Бот и махуэр къыхуэкӀуэнкӀэ зэрыхъунур. Ш. А. {И} махуитӀ зэхуэмыдэн быть болезненным. II добрый, счастливый / Угъурлы, насыпыфӀэ. * - Теувэнущ ар гъуэгу захуэ, ухъу уэ, щӀалэр, щӀалэ махуэ. КӀ. А. Бжэгъулъэ махуэ хэтӀэн см. бжэгъулъэ. Гъуэгу махуэ см. гъуэгу. Жьэ махуэ ипсэлъыкӀын см. жьэ. Жьыщхьэ махуэ см. жьыщхьэ. * Илъэсищэ щрикъу махуэр езы дадэм щыгъупщами, ящӀэр псоми жьыщхьэ махуэр къызэрыхъурэ дапщэ хъуами. КӀ. А. Лъапэ махуэ къипхьауэ см. лъапэ. Лъапэ махуэ къыухьэжьэж! см. лъапэ. Лъапэ махуэ къыщӀыухьэ! см. лъапэ. Махуэ ухъу! Пусть принесёт тебе счастье! Махуэ хуэхъун оказаться удачным, счастливым для кого-л.

МАХУЭ I (579). 1. (525). Пщэдджыжьым дыгъэр къыщыкъуэкӀымрэ щыкъухьэжымрэ яку дэлъ зэман. Полъкум и командирыр къэуври шым щхьэкӀэ берычэт бесын ин къажриӀащ икӀи къигъэгугъащ псэемыблэжу гугъу зригъэхьыну, полъкур узыншэу, лӀыгъэ зэрихьауэ, къэбэрдей нэмысыр иӀэтауэ къишэжын щхьэкӀэ «жэщ, махуэ жывмыӀэу тхьэм фытхуелъэӀу, гуфӀэгъуэ махуэкӀэ дыщызэхуэсыну махуэр нэхъ псынщӀэу къэсын папщӀэ», абыкӀэ иухащ графым. Хъуэпсэгъуэ нур, 127. КъалэкӀыхьым кӀуэр зы махуэм нэсмэ, етӀуанэрей махуэм къгъэзэж хабзэт, арщхьэкӀэ Алий зытегузэвыхьыр нэгъуэщӀт: щӀымахуэщ, щӀалэр ӀэпцӀанэлъэпцӀанэщ, щӀэбзэ щӀэмылъу бэлъто кӀагуэ тӀэкӀур мыхьэнэншэщ, джэдыгу пщымыгъмэ; кепкэри хъунукъым, пыӀэфӀ пщхьэрымыгъмэ, батинкӀитӀри щӀымахуэ уаем вакъэ хъунукъым, лъэпэд хуабэ тӀуанэ щӀэмылъмэ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 531. Гъэшым и Ӏуэхур нэхъ тыншщ, жэмышу фермэм тет цӀыхубзхэр е зэнысэгъущ, е зэшыпхъущ, е зэунэкъуэщщи, колхоз тхьэмадэр къокӀуэр унафэ ещӀ хэт и жэмхэм нэхъ шэ нэхъыбэ къащӀишын хуейми, абы хуэдэу Ӏэтащхьэр нэфӀкӀэ зэплъа цӀыхубзым етын хуейщ шэ шынакъ махуэ къэс уи жэмхэм къыщӀэпшым щыщ, а цӀыхубзыр нэхъапэ щӀыкӀэ «Доска почетым» къытехуэу, абы и гугъу газетхэми ятхын щхьэкӀэ. Лъапсэ, 97. 2. (29). Сыхьэт тӀощӀрэ плӀырэ хъу зэман мардэ. Нысэр къашэным зы махуэкӀэ япэ иту музыкауэ цӀыкӀухэр грузовикым кърагъэтӀысхьэри ЩӀыӀэпс къуажэм къашат. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 575. Тхьэмахуэм и кӀуэцӀкӀэ махуиблри зэхуагуэшащ, фызитӀым блыщхьэр ялъысу, адрей тӀум гъубжыр, адрейхэми махуэ зырыз ялъысу [Дисэ кӀэлъыплъыну]. ГущӀэгъу, 426. ИкӀэм икӀэжым зэгурыӀуащ, тхьэмахуэм зэ – мэрем махуэм – унэм къыщӀыхьэжрэ [Исуф] зигъэпскӀыну хуиту, шхын пщтыр ишхыу, джанэ-гъуэншэдж щӀагъщӀэлъ ихъуэжрэ пӀэ къабзэм зы жэщ хэлъыну. Лэчымэ, 397. 3. (17). Календарым и зэман пыухыкӀа. Октябрь праздникыр илъэс тӀощӀрэ тхурэ щрикъу махуэм ирихьэлӀэу капитаным приказ итхащ, нэхъ партизаныфӀхэм фӀыщӀэ яхуищӀу, Ӏэщыхъуэхэм ехъуэхъуу. Нал къута, 297. Илъэсищэ щрикъу махуэм ПщӀэшхуэ хуэтщӀу ди Рау лӀыжьыр Пионермэ ар тфӀэзахуэу Хыдогъыхьэ. «Тисей», 482. Мыр къыщалъхуар лӀыгъэ щызэрахьа махуэращ жыхуаӀэрати, а махуэм щыщӀэдзауэ джэдкъазу пщӀантӀэм дэтым зи хъыбар яхуэмыухыр Джэлилт. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 479. 4. (6). Зыгуэрым и пӀалъэ, зэман пыухыкӀа. Нобэ хуит сащӀатэмэ, махуэ пӀалъэ езмыту къэсшэнт Быцэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 525. [БэзэракӀуэ фызым:] Шлапэр зы махуэ модэщ, тӀасэ, модэр мыращ, ухуеймэ еупщӀ мо командирым. Гъуэгуанэ, 124. [Кулисум Къэрэлъашэ жриӀэу:] Уэ нобэ къысхуэпщӀэр щыпхуэсщӀэжыфын махуи сэри тхьэм къызит. Нэгъуху, 35. Апчарэ и сыхьэт «будильникыр» зэрыкъутэрэ куэд щӀащ, арщхьэкӀэ махуэр здынэсар тэмэму къещӀэ, Щынэхужьыкъуэ къэзыувыхьа бгыщхьэм еплъмэ. Щынэхужьыкъуэ, 65. 5. (1). Зыгуэрым къыщыщӀыну и натӀэ къритха. Дэнэ мыгъуэ тхьыну, сыт мыгъуэр ди махуэ иджы, - жаӀэу цӀыхубзитӀми гъын пачащ, ящӀэнур ямыщӀэжу. Хъуэпсэгъуэ нур, 275. Темэн Ӏуфэм Ӏута цӀыхубз къомым яхуэгъеинт «хэкум и набдзэщ» жыхуаӀа илъэпкъыр зэ кӀуэдыгъуэу хым щыхэкӀуадэкӀэ, уеблэмэ цӀыхухъу зырыз къэнамэ, я пыӀэр къекъухауэ тӀысырти, «уэуэур си махуэщ» жаӀэу гъуэгырт, хъыджэбз Ӏэджэми нысащӀэ щыгъынкӀэ захуэпауэ «дунейкӀэ дызэхуэмызамэ, ахърэткӀэ ди насып зы хъункъэ» жаӀэу хым зыхадзэрти, зрагъэтхьэлэжырт. Лъапсэ, 5-6. 6. (2). плъыф. мыхь. Махуэм епха, ехьэлӀа. [Алыджыкъуэ:] Сэри ахэр щыслъагъум, я машинэм зыкъиздзэри сыкъежьащ, зы махуэ гъуэгур куэдкъым, гъуэмылэншэу тшэчынщ, жысӀэри. МелыӀыч, 437. Зэгуэр Алий и урокыр дыухмэ, махуэ еджэныр дыухыу арати, егъэджакӀуэр пӀащӀэртэкъым. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 529. ◊ Махуэпс емыгъэфэн (3). Хуиту, тыншу дунейм темыгъэтын, гугъу егъэхьын, мыгъэпсэун. [Сентрал:] ФынэмыкӀуэрэ – махуэпс федгъэфэнкъым, фи щхьэпхэтӀыгур пхыдудынщи, зэфӀэкӀащ. Нал къута, 290. АбыкӀэ сэ сыкъэхэшауэ директорым къищӀэмэ, сыӀэщӀэкӀуэдауэ къэлъытэ, махуэпс сригъэфэнкъым. МелыӀыч, 469. [Гъунэгъу фызым:] Алыхь, ар си адакъэу щытатэмэ, махуэпс езмыгъэфэнт. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 477. Махуэ еным (4). Махуэ псом. Махуэ еным Ӏэдэуадэ ӀэщӀэмыкӀыу ӀэпщӀэлъапщӀэу, Зэхыбохыр и сыдж макъыр, И щхьэ дыдэм хуэмысакъыу. «Тисей», 505. Махуэ еным ар лэжьауэ Езэшащи уи гур щӀогъу. «Бдзэжьеящэм ипхъу», 160. Махуэр ихьын (1). ЗэманыфӀ текӀуэдэн. Махуэм и нэхъыбэр шырыкъу бжыным ихьащ. МелыӀыч, 468. [И] махуэр къыхуихуэн (6). Зыгуэр зэрыщытам хуэдэу и Ӏуэхур хъун, абы къыщыщӀар къыщыщӀын. Къагъырмэс и махуэр Щаулэхъу къыхуихуами, а хакӀуэм бий шэсынкъым, - жиӀэри хъыджэбзым и псалъэр иухыну и гугъат, арщхьэкӀэ Къагъырмэс и тхыдэр къедаӀуэу щысхэм ящӀэртэкъым. Нал къута, 273. Америкэм кӀуауэ хъарзынэу щыпсэу Ӏэджи щыӀэщ, гъэ къэси океаным икӀыжурэ Къунейтрэ къалэм и Ӏэшэлъашэм къиӀэпхъукӀам ящыщу къэнэжар мащӀэ хъужащ, итӀани Мариам и псэм идэртэкъым мы щӀыналъэм икӀыну, ягъэзэжу зыдэса къуажэм дэтӀысхьэжыну ноби мэгугъэ, арщхьэкӀэ Алыхьым ещӀэ апхуэдэ махуэ къащыхуихуэнур. Лэчымэ, 390. [Фэуаз:] Дэ тӀур дызэрыгъуэтыжа нэужь, и гугъа хъунт дяпэкӀи дызэгъусэну, ди унэ сшэжрэ зы зэман мэкъу хьэжыгъэрэ хуэнщӀейрэ зэхэтпщэу Ӏус хуэтщӀу, щӀыӀэ хъумэ, шэщым уэншэку хущӀэтлъхьэу, псынэм къитшрэ псы едгъафэу зэрыщытам хуэдэу а махуэр къыхуихуэну. Анка, 384. [И] махуэр къыхуэкӀуэн (2). Зыгуэрым къыщыщӀар къыщыщӀын. КомандиритӀыр зэхъурджауэм фӀэмыфӀу Апчарэ аргуэру и псалъэм къыпищащ: - Ей, Къагъырмэс и махуэ ди Щэулэхъуи къыхуэкӀуэным тӀэкӀут къэнэжар. Нал къута, 268. Гъунэгъурэ гъуэншэджэрэ щыжаӀа махуэр Щхьэлмывэкъуэм къахуэкӀуауэ гузэвэгъуэр ятелът. Хъуэпсэгъуэ нур, 287. [И] махуэр къыхуэгъэкӀуэн (1). Зыгуэрым и лъэужьыр егъэхун, зыгуэрым къыщыщӀар къыщыгъэщӀын. Щэрданхэ я махуэр сэри къысхуагъэкӀуэну хэтащ, сэ Щхьэлмывэкъуэр ныбапхъэкӀэ фызгъэгъуэлъым, си псэр си ӀэкӀэ хэсхыжынщ, жиӀэу Гъуумар къэгубжьауэ и пэщхъыным гъуэзыр кърихырт. Хъуэпсэгъуэ нур, 287. [И] махуэ мыгъуэу (7). Насыпыншэу, тхьэмыщкӀагъэ, къулесызагъэ зыпылъ махуэу. Шур шууэ, лъэсыр лъэсу, цӀыхухъуи цӀыхубзи дызэрыхьт, абы якӀэлъымыкӀуэм и махуэ мыгъуэу. МелыӀыч, 454. Бабыщ шырхэм псыр щалъагъум, зэрызехьэу, зекӀунтӀриеу «уакъ-уакъ» жаӀэу, къакӀэрыхум и махуэ мыгъуэу псыӀэрышэм хэтӀысхьащ, зэкӀэлъхьэужьу бабыщ анэр здэкӀуэмкӀэ кӀуэуэ. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 478. Къуажэм дэсыр я унэм щӀэмызагъэу къызэхуэсат хьэгъуэлӀыгъуэм хэмытым и махуэ мыгъуэуи, фызышэр узэрыхуейм хуэдэ хъуащ, къуажэ гъунэм ТхьэщӀагъыжь пэмыжыжьэу губгъуэшхуэм шыгъажэ щащӀащ, дэ цӀыкӀу бла защӀэу ныпыр зэфӀахьу. Лъапсэ, 117. Махуэ шэджагъуэ (3). Махуэм ику, пщэдджыжьымрэ пщыхьэщхьэмрэ я зэхуакум дэт зэманыр. Махуэ шэджагъуэ хъууэ дыгъэр къатепсэмэ, хьэщхьэтеуэр жыгым зыкӀэрагъэщэщырт, заутхыпщӀырт, ерагъыу къаӀэтыжырт гугъу ехьа къудамэхэр. Хъуэпсэгъуэ нур, 287. Къэблэ Ӏуащхьэм дыгъэр къэӀэгъуэм жэмыр фермэм хужын хуейщ, махуэ шэджагъуэ хъуащ. Щынэхужьыкъуэ, 65. [Мариам:] Ауэрэ махуэ шэджагъуэ хъуауэ, ди хъыджэбзыр къокӀуэж, щэху цӀыкӀуу унэм къыщӀыхьэжауэ, и пэшым зыщигъэпщкӀуа хуэдэу щӀэсщ. Лэчымэ, 394. ☐ Уэлбанэ махуэр щӀэпытхъщ, фызым я тхъэжыгъуэр къэбгъавэщ (1). Еплъ уэлбанэ.

МАХУЭ II (21). Угъурлы, насыпыфӀэ. ЩӀалэ цӀыкӀухэм Тини яхэту зэдэгушыӀэрт: «Ей, къуажэ махуэ хъун, фыкъэдаӀуэ, пщэдей спектакль къагъэлъагъуэ, КӀэмсэмол щӀалэр молэм зэрытекӀуар зэвгъэлъагъунумэ, фыкъекӀуалӀэ», - жиӀэу Лу гъуом зригъэщхьу кӀийрт, адрейхэри абы дежьу хуэдэу зэрыгъэдыхьэшхырт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 642-643. Тхьэм уигъэпсэу жи, Уэри ей-ей, ЩӀалэ лъагъугъуафӀэу, Уэри ей-ей, Лъагъуэ махуэм тетыр, Уэри ей-ей, Хэтым уащыщ? «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 416. ЩӀым и гъунэм дыгъэр зэ нэсарэ Къигъэзэжу къыздикӀамкӀэ кӀуэжтэм, Махуэ защӀэу гъащӀэр екӀуэкӀынут, Борэн ябги, зы дурэш къыдэжу Хадэм ихьэу, диным имыкӀынут. Псыр къежэхыу уафэм щытыгъамэ… «Вагъуэ махуэ», 338. ◊ Гъуэгу махуэ (17). Еплъ гъуэгу. Жьыщхьэ махуэ (1). Еплъ жьыщхьэ. Лъапэ махуэ къихьэн (2). Еплъ лъапэ I. Махуэ ухъу (1). НасыпыфӀэ, угъурлы, бэӀутӀэӀуншэ хъун. [Дисэ:] Тхьэм насып защӀэ уищӀ, уи жьыщхьэри махуэ ухъу, Рахьим, зи гъащӀэр кӀыхь хъун, Ӏейуэ бгъэгуфӀащ хъыджэбз цӀыкӀур. Хъуэпсэгъуэ нур, 131.