жьэ

жэ/жьэ, (Абз. ЧӀЭ); AĞIZ 1

жьэ → жэ; AĞIZ 1

Bu sonuç kitaptaki 2 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

жьэ 1. рот / Ӏупэхэм, дзэхэм я зэтехьэпӀэм къыщыщӀэдзауэ къурмэкъеищхьэм нэс зэхуакур. Жьэм жьэдэлъхьэн. Жьэр ущӀын. * Зэтрехыр пщащэм и жьэр, жьыр а цӀыкӀум имыгъуэту. КӀ. А. 2. язык (как средство общения) / Бзэ. * Жьэр насыпым и щӀэлъэныкъуэщ. (погов.) Щхьэм жьэр и лӀыкӀуэщ. (погов.) Жьэ бзаджэ зэщӀэхын говорить грубо, грубить. Жьэ зэщӀэхын заговорить (букв. раскрыть рот). * Абы жиӀэр нэгъуэщӀым жегъэӀи, зым и жьэ зэщӀихынкъым. Ӏуащхь. {Я} жьэ зэсэн привыкнуть к грубостям со стороны друг друга. Жьэ мардэу жыӀэн запросить определенную цену. Жьэ махуэ ипсэлъыкӀын сказать что-л. к счастью. Жьэ мэхъаджэ сквернослов. * Зи жьэр мэхъаджэм и Ӏэр сымаджэщ. (погов.) Жьэ мыгъуэ ипсэлъыкӀын сказать что-л. к несчастью. Жьэ мыгъуэ ишхыдыкӀын = жьэ мыгъуэ ипсэлъыкӀын. ЖьэкӀэ плъэн быть ротозеем. ЖьэкӀэ хэшхыхьын есть поедом кого-л. ЖьэкӀэ шхын = жьэкӀэ хэшхыхьын. Жьэм жьэдэмыкӀын не сходить с языка. Жьэм жьэдэхуэн (жьэдыхьэн) попасть на язык. {И} жьэм къекӀуэ къимыгъанэу = жьэм къихь къэмыгъэнэн. {И} жьэм къемыкӀуэн язык не поворачивается. Жьэм къихь къэмыгъэнэн ругать, поносить кого-л. {И} жьэм пэшот тегъэуащ = жьэм хьэкъурт жьэдэлъын. {И} жьэм тхъурымбэ къищӀауэ с пеной у рта. * - Былымыр нэхъ Ӏущщ фэ нэхърэ, цӀапӀэ гуп! - мэкӀий СулътӀан, и жьэм тхъурымбэ къищӀауэ. Щ. Ам. Жьэм тхъурымбэ къищӀыху псэлъэн говорить без умолку (букв. до появления пены у рта). Жьэм хуэхьын есть, кушать. Жьэм хьэкъурт жьэдэлъын молчать словно воды в рот набрал. {И} жьэр егъэубыдын заставить кого-л. держать язык за зубами. {И} жьэр зэтеда хуэдэ = жьэм хьэкъурт жьэдэлъын. * Сэри, си жьэ зэтеда хуэдэ, сыщысынкъым. Къу. Къ. {Я} жьэр зэтемызэгъэн не уживаться, постоянно ссориться друг с другом. Жьэр зэтенэн потерять дар речи. * - Фи жьэр зэтена, щхьэ зыгуэр жывмыӀэрэ? - жиӀэри старшынэр къэгубжьащ. КӀ. А. Жьэр зэтепӀэн = жьэр убыдын. Жьэр зэтехын = жьэр зэщӀэхын. * - Уэсмэн фӀэкӀа зи жьэ зэтезыхыфын фхэмыту ара? - жиӀащ абы. КӀ. А. Жьэр зэщӀэкъуэн придержать язык, умолкнуть. Жьэр зэщӀэнэн потерять дар речи. * Ахэр фӀыкӀэ къызэрыхуэмыкӀуар фызабэ тхьэмыщкӀэм зэуэ къищӀэри жимыӀэжыф-Ӏауэ и жьэр зэщӀэнащ. Ӏ. Аб. Жьэр тетӀэщӀэн обругать кого-л., выговорить кому-л. все, что накипело на душе. Жьэр убыдын держать язык за зубами. Жьэр утӀыпщын развязать {свой} язык. Жьэр ущӀауэ с разинутым ртом. Жьэр ущӀын разинуть рот. {И} жьэр хуэмыубыдын не уметь держать язык за зубами. Ӏэхьмэд и жьэр хуэубыдтэкъым. {И} жьэр Ӏурыхун разинуть рот от удивления. * Мэдж къащтэри и жьэр Ӏурыхуащ. Ӏуащхь. Мэтхъэныр зыщӀэс пэшым Лу щыщӀыхьэм, занщӀэу и жьэр Ӏурыхуащ. КӀ. А. ЖьэфӀ зэщӀэхын говорить громко, грубо. жьэ бзаджэ злоязычный / Дыджу, гурыуэу псалъэ. ЦӀыху жьэ бзаджэ. жьэ кӀуэцӀ полость рта / Ӏупэхэм, дзэхэм я зэтехьапӀэм къыщыщӀэдзауэ къурмэкъеищхьэм нэс зэхуакурщ. жьэ къупщхьэ челюсть / Дзэхэр зыхэты нэкӀум хэлъ къупщхьэ. * Бзу цӀыкӀум и жьэ къупщхьэр щӀэпкӀащ. Дыщэ кӀ. жьэ мафӀэ см. жьэ бзаджэ 1. жьэ мыгъуэ см. жьэ бзаджэ 1. жьэ нахуагъэ откровенность / Жьэ нахуэ псалъэм къытекӀа щыӀэцӀэщ. жьэ нахуэ откровенный / Игу илъыр имыбзыщӀу жызыӀэ. ЦӀыху жьэ нахуэ. жьэ пӀащӀэ 1. тонкогубый / Ӏупэ пӀащӀэ. 2. болтливый, говорливый / Псэлъэн зыфӀэфӀ, псэлъэрей. жьэ цӀапӀагъэ сквернословие / Жьэ цӀапӀэ псалъэм къытекӀа щыӀэцӀэщ. жьэ цӀапӀэ севернослов / ГуемыӀуу псалъэ. жьэ Ӏушэ косоротый / Зи жьэр, Ӏупэр ешэкӀауэ щыт.

ЖЬЭ (81). Ӏупэхэм, дзэхэм я зэтехьэпӀэм къыщыщӀидзауэ къурмакъеищхьэм нэс зэхуакур. Иринэ ерагъпсэрагъкӀэ ткӀуэпс зэрызыххэурэ быдзышэр сабийм и жьэм жьэдигъаткӀуэурэ ипӀащ, нэхъ ин хъухукӀэ. Нал къута, 278. –ЛӀыр мышэрыуэмэ, фоч щӀызэрихьэн щыӀэххэкъым, жиӀэри Къэрэжь дыхьэшхащ, и жьэшхуэм дзэуэ дэтыр уигъэлъагъуу, абы фоч игъэуэфу зэрыщытыр зымыщӀэ щыӀэтэкъым. Лъапсэ, 103. – ФӀыцӀэмэ, и жьэр пхъуантэм хуэдэу бгъуэмэ, и пэр гуэншэрыкъ уцӀынам ещхьмэ, и нитӀыр къуаргъынэмэ, хьа-хьа-хьа, ярэби, абы [фызым] щхьэкӀэ уасэ птауэ пӀэрэ? Хъуэпсэгъуэ нур, 153. ◊ Жьэ гъуэтын (1). Зыгуэр жыпӀэну, зыгуэрым утепсэлъыхьыну хуит хъун. Гъатхэр къэсмэ, жьэ бгъуэтыну, УбзэмыӀуми ущогугъ. Мывэ закъуэ. «Батырыбжьэ», 14. Жьэр зэщӀэмыхын (1). Мыпсэлъэн, зыри жымыӀэн. Абы [Жансэхъу] жиӀар нэгъуэщӀым жегъэӀи, зым и жьэ зэщӀихынкъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 619. ЖьэкӀэ дэӀуэн (1). Зыри къыгурымыӀуэу щытын, зэхимыхын. ЖьэкӀэ даӀуэу зэхэсщ [гупыр], - жиӀэурэ зыгуэри къэтэджыжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 197. ЖьэкӀэ плъэн (1). Зыри къыгурымыӀуэн, техьэулеикӀын, гулъытэр фӀэкӀуэдын. Астемыр зэ зыр, зэ нэгъуэщӀыр къищтэурэ зэкӀуэцӀихырти жьэкӀэ плъэ къомым яригъэлъагъурт. Хъуэпсэгъуэ нур, 198. [Я] жьэм жьэдэмыхун (1). Куэдрэ цӀыху тепсэлъыхьын. [Дэфэрэдж:] ХъынцӀэлкӀэ зэджэу цӀыхухъум я жьэм жьэдэмыху мэзхъумэм и хъыбар сэри зэхэсхат, арщхьэкӀэ езыр сэ сытым сигъэцӀыхунт. Лъапсэ, 94. Жьэм къекӀуэ къэмыгъэнэн (16). Бзаджэ тетхъуэн, ешхыдэн. Ар езым и фӀэщыпэ хъужри нэхъри Инал хущӀитхъуэу хуежьащ, Инал зэрыкъэрэхьэлъкъыр щыгъупщэжащ, Инал зыми ечэнджэщыркъым, Инал зыкъыфӀэщӀыжащ, жиӀэу и жьэм къекӀуэн къимыгъанэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 541. Жьэм къекӀуэн (3). Къыупсэлъыну тегушхуэн. [Апчарэ Сентрал жреӀэ:] Сыту уи жьэм къекӀуэу жыпӀа! Щынэхужьыкъуэ, 16. Абдежт «Ила-л-мултэкъэ» щыжыӀэн хуейри, а псалъэр хэт и жьэ къекӀуэу жиӀэфынт, игъащӀэм дыщыпсэуа щӀыналъэри Ӏыхьлы-лыджанэри къызэднэкӀрэ лӀам дыпалъытэу ди щӀыбагъыбжэр хуэтщӀыжу? Лэчымэ, 391. Жьэм къемыкӀуэн (3). ЖымыӀэфын, жыпӀэну утемыгушхуэн. Нысэм, гузавэ хуэдэу зищӀ щхьэкӀэ, и гуащэр къэмыхъужмэ, нэхъ къызэрищтэр белджылыт, арщхьэкӀэ езым и ӀэкӀэ унэм мафӀэ иридзауэ зыми и жьэ къекӀуэртэкъым. ГущӀэгъу, 424. Жьэм къихь къэмыгъэнэн (2). Еплъ жьэм къекӀуэ къэмыгъэнэн. Дорофеич щыщӀидзар къыхуэмыгъуэтыжу и жьэм къихь къигъанэркъым: «Дивизэ псо си оркестрым зэбгрихуащ, къыбгурыӀуа?» Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 553. Жьэм къыжьэдэмыгъэкӀын (1). Дунейм къытемыгъэхьэн, бзыщӀын. ХъумакӀуэри нэхъыбэ ящӀащ, хъыджэбз цӀыкӀухэми я тхьэкӀумэр яӀуэнтӀащ, «емынэ уз» зэфыкӀар зыщагъэгъупщэу жыжьэу я жьэм къыжьэдамыгъэкӀыну. Лъапсэ, 54. Жьэм къыжьэдэхун (5). Зыгуэр зэрымыщӀэкӀэ къиӀуэтэн, хуэмейуэ къыщӀигъэщын. Лу, щӀэкӀэзызыр имыщӀэу, кӀэзызырт: – Елдар машынэкӀэ къэкӀуащ, ауэ «Елмэс» уанэ телъу Ӏэюб Ӏэдэжу къыздишащ, – жиӀэу Лу и жьэм къыжьэдэхури щӀегъуэжащ, – неблагъэ! Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 594. Жьэм хуитын (1). Зыхуейр жиӀэфын. УсакӀуэр жьэм хуитмэ, и хэкур щогугъ. Гъавэмрэ псалъэмрэ. «Щхьэлыкъуэ», 39. Жьэм хьэкъурт жьэдэлъын (2). Зыри жымыӀэу зыущэхуауэ щытын. АрщхьэкӀэ дэнэт, цӀыхум я жьэм хьэкъурт жьэдэлъ хуэдэу зэхэтт, я Ӏэри яӀэтыртэкъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 628. Жьэр гъэнщӀын (1). Зыгуэр пӀын, гъэшхэн. ПӀытӀу жэмым и пщэм теуӀуати сабэр къыдрихуеящ, упщӀэжь яутхыпщӀ хуэдэ, – шэуэ къыщӀэкӀым жьибл игъэнщӀащ. Щынэхужьыкъуэ, 16. Жьэр зэтенэн (1). Мыпсэлъэн. – Фи жьэр зэтена, щхьэ зыгуэр жывмыӀэрэ? – жиӀэри старшынэр къэгубжьащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 89. Жьэр зэтепӀэн (15). Псэлъэныр щыгъэтын, гъэувыӀэн. – ЗэтепӀэ уи жьэр: псалъэм къыдэкӀуэу уи цӀэ исӀуащ, уэ пхуэдэкъэ хьэӀуцыдзхэри, жумэрэнхэри, уашхэри? Кхъухь пхэнж, 502. Жьэр зэтехын (1). Псэлъэн, къэпсэлъэн. [Гъуумар:] Уэсмэн фӀэкӀа зи жьэ зэтезыхын фхэмыту ара? Хъуэпсэгъуэ нур, 91. Жьэр къыӀурыхун (1). Еплъ жьэр Ӏурыхун. Военнэм хакӀуэр щилъагъум занщӀэу и жьэр къыӀурыхуащ. Нал къута, 268. Жьэр мыувыӀэн (2). Псэлъэныр щымыгъэтыфын. Долэт, Мусэ, Мэсхьуд сымэ я жьэр увыӀэну Ӏэмал зимыӀэт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 646. Жьэ пхъуантэ (1). Жьэшхуэ, жьэ къэб. [Мусэ Мэсхьуд жриӀэу:] – ФӀыцӀэмэ, и жьэр пхъуантэм хуэдэу бгъуэмэ, и пэр гуэншэрыкъ уцӀынам ещхьмэ, и нитӀыр къуаргъынэмэ, хьа-хьа-хьа, ярэби, абы щхьэкӀэ уасэ птауэ пӀэрэ? Хъуэпсэгъуэ нур, 153. Жьэр убыдын (1). ЖымыӀэпхъэ жымыӀэн, жиӀэм кӀэлъыплъыжын. Лу асыхьэту щӀегъуэжащ, си жьэр щхьэ схуэмыубыдрэ, жыхуиӀэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 602. Жьэр ущӀауэ (2). ӀурымэхыкӀауэ дэӀуэн. А псом цӀыкӀуи ини, я тхьэкӀумэр тегъэхуауэ, я жьэр ущӀауэ, едаӀуэрт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 600. Жьэр Ӏурыхун (4). Зыгуэрым зыгуэр гъэщӀэгъуэныщэ, телъыджащэ къыщыхъун. Мэтхъэныр зыщӀэс пэшым Лу щыщӀыхьэм, занщӀэу и жьэр Ӏурыхуащ, тхылъу абы щӀэлъым и куэдагъыр хуэмыгъэщӀагъуэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 601.