мафӀэ

мафӀэ/машӀо; ATEŞ

машӀо/мафӀэ; ATEŞ

лъэгагъ(э)/лъагагъэ, ПЛЪЫРЫГЪ(Э), фэбагъ/хуабагъэ, машӀо/ мафӀэ, ГРАДУС; DERECE 1 (ısı ~si)

КЪЭПЛЪЫН (къэплъы/къоплъ); КЪЭПЛЪЫРЫН (къэплъыры/ къоплъыр(ыр); къызэчӀэплъэн/ къызэщӀэплъэн (къызэчӀэплъэ/ къызэщӀоплъэ); машӀо/мафӀэ/ мэшӀоплъ/мафӀэплъ къычӀэхьэн/ къыщӀыхьэн (~ къычӀэхьэ/~ къыщӀохьэ); HARARETLENMEK

мафӀэ/машӀо → лъэгагъ(э); DERECE 1 (ateş ~si)

машӀо/мафӀэ → лъэгагъ(э); DERECE 1 (ateş ~si)

Bu sonuç kitaptaki 6 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

мафӀэ 1. огонь / Зыгуэр зыс лыгъей. МафӀэ гуащӀэ. МафӀэр ужьыхыжын. * МафӀэ щӀынкӀэ Ӏэзэр унагъуэ зэгъэзэгъщ. (погов.) 2. переносное горячий, пылкий (о человеке, лошади) / Хъыжьэ, пхъашэ. * - Мыр сыту шу мафӀэ! - жаӀэу цӀыхухэр мэкӀий. Нарт. Банэ мафӀэр къыӀурихын = мафӀэр къыӀурихын. Жыхьэнмэ мафӀэ см. жыхьэнмэ. Жьэ мафӀэ см. жьэ. МафӀэ едзын ввергнуть кого-л. в неприятность, тревогу. МафӀэ ещӀылӀэн = мафӀэ едзын. МафӀэ зэхэкӀыжын погаснуть (об огне). МафӀэ зэщӀэгъэнауэ = мафӀэ зэщӀэнауэ. МафӀэ (зэ)щӀэгъэстын обострять что-л., подливать масло в огонь. * Абы {пщащэм} мафӀэр щӀигъэст зэпытурэ укъришэкӀынщ. КӀ. Т. МафӀэ зэщӀэнауэ энергично. МафӀэ зэщӀэнауэ мэлажьэ. МафӀэ ищӀэн затопить печь, развести огонь в печи. МафӀэ къридзын 1) схватить лихорадку. 2) см. мафӀэ едзын. МафӀэ къыщӀэнэн 1) гореть (от высокой температуры)2) черезмерно суетиться. МафӀэ лыгъейуэ (гуащӀэн) быть не в меру пылким, горячим. * Сосрыкъуэ и Тхъуэжьейр мафӀэ лыгъейуэ гуащӀэт. фольк. МафӀэ щӀэгъэуэн слегка опалить, обжечь что-л. МафӀэ щӀэдзэн = мафӀэ едзын. * - Хъунщ иджы, КӀуринэ, - жиӀащ абы. - Уэ си гум мафӀэ щӀэбдзащ. Ӏуащхь. МафӀэ щӀэщӀэн = мафӀэ едзын. МафӀэ щӀын развести огонь, костёр. МафӀэ яшха хуэдэ с отчаянностью обреченных (букв. словно съели огонь). * ЛӀыжьым жиӀэр дауи, нэхъ пэжт, абрэдж къомыр мафӀэ яшха хуэдэ, къэубыдыгъуейт, псэууэ зыми зыкъыуигъэубыдынутэкъым. КӀ. А. МафӀэм зегъэун греться у огня. * Дон лӀыжь цӀыкӀум дакъэжь мафӀэм зригъэут. фольк. МафӀэм ису как в огне. * ЛӀыжьхэм ядэкӀуэта иужькӀэ езы Шэджэмокъуэм къигъэзэжащ, нэхъри къызыщӀэплъарэ мафӀэм ису. Т. Хь. МафӀэм исын пропасть, пойти прахом. МафӀэм къуацэкӀэ хэуэн раздувать ссору. МафӀэм хэдзэн = мафӀэ едзын. МафӀэм хэхуэн попасть в переплёт. МафӀэм хисхьэн = мафӀэм исын. МафӀэр къыӀурихын метать искры. * Сыту пӀэрэ зыхуейр жысӀэри сабгъэдыхьащ, сабгъэдыхьэмэ, - председателым, кӀуэаракъэ, мафӀэр къыӀурех. Ӏуащхь. МафӀэр нэм къыщӀихын гореть ненавистью (о глазах). * Бэрокъуэ Адэлбий къэгубжьауэ и нэм мафӀэр къыщӀихырт. Т. Хь. МафӀэхьэ укъэкӀуа? за огнём что ли пришел? (говорят человеку, который сильно спешит). И шыкӀэ мафӀэ егъэуауэ см. шыкӀэ. мафӀэ бзий пламя / Пкъыгъуэр щискӀэ къыхиху, нуру блэр. МафӀэ бзийр пэ гъуанитӀым кърихын (кърихун) с огнедышащими ноздрями (о сказочном персонаже). * {Джэмыдэжьым} и пэ гъуанитӀым къриху мафӀэ бзийм гъуэгу напщӀэхэр илыгъуэрт. Нарт.

МАФӀЭ (227). 1. (222). Зыгуэр зыс лыгъей. Къэрэмырзэ лъэс зищӀри къалэмкӀэ еӀати, лъэмыжыжь цӀыкӀу щикӀым мафӀэр къыжьэхэуэри и щхьэци и пащӀи илыгъуащ, и щыгъыным мафӀэр къыщыщӀэнэм, и насыпти и шулӀыгъусэм игъэункӀыфӀыжащ, ауэ и щхьэ джабэр пыӀэ щхьэрыптӀагъэ мыхъужу хьэлэчу щхьэ къупщхьэр плъагъуу исащ, и блатхьэри илынцӀащ. Лыгъэ, 412. Гъунэгъу фызхэм мафӀэр яфӀэӀуэхужтэкъым, мафӀэм исыныр исат, унащхьэр къеухри мафӀэри, Ӏугъуэри, хъуаскуэри зэхэту дрихуеят, цӀыхур къигъащтэу, мафӀэ бзийм хьэблэр къагъэнэху жыпӀэнт, къуалэбзу зи тӀысыжыгъуэ хъуар гузавэу зэрызехьэт. ГущӀэгъу, 424-425. Дадэ гъущӀ гъэплъар мафӀэм къыхипхъуэтурэ сыджым трелъхьэ, тӀэу-щэ фӀэкӀа емыуэу, гъущӀым мафӀэр къыпылъэлъу, и кӀапэ лъэныкъуэр ӀэдэкӀэ иӀыгъыу, зэм нал ещӀ, зэм гъубжэ, зэми лъахъш е къитхъыдзэ. Лъапсэ, 100. 2. (2). Хъыжьэ, пхъашэ, бзаджэ. Исхьэкъи мафӀэт: - ЦӀыхум и гум илъыр псэкӀэ сощӀэри аракъэ щӀэзмыӀэтыр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 658. Были хуэму мэувыӀэж, И лӀым хьэлу хэлъыр мафӀэщ. Фыз унафэ. «Партыр ди пашэу», 110. 3.(1). Гухэлъ, гурыщӀэ. Мэлыхъуэм и гур хьэхугъуафӀэщ, Хъыджэбзым ищӀрэ щӀакхъуэ Ӏыхьэ, Ӏухуакъэ, ишхыр хъунущ мафӀэ. Зыхэс удз Ӏувыр ирецӀынэ… «Мывэ хуабэ», 46. 4. (1). Плъыржьэр. Сабийр сымаджэ хъуащи, мафӀэщ. Нал къута, 277. 5. (1). Топышэ. МафӀэ къэзыутӀыпщхэр тыншу плъагъу щхьэкӀэ уалъэӀэсынукъым, щӀытӀым уелъэн хуейщи, абы нэмыщӀыжу огнеметыр зэрыт танкыр хэтӀащ, лагъым сыткӀэ уапэмылъэщыну. Лыгъэ, 412. ◊ Жыхьэнмэ мафӀэ (2). Еплъ жыхьэнмэ. МафӀэ жьэражьэ (2). ЦӀыху сымаджэм и Ӏэплъэпкъыр къызэщӀэнауэ, плъыржьэру зыщӀ щытыкӀэ. Данэ цӀыкӀу щӀыӀэ хыхьащи, мафӀэ жьэражьэщ, красноармеецхэм порошок гуэрхэр кърата щхьэкӀэ, сэбэп хуэхъуакъым. Нал къута, 277. Сабий цӀыкӀум и анэр щилъагъум къэгумэщӀащ, и Ӏупэ цӀыкӀур плъыжьыбзэт, къэчат, псалъэ хужыӀэнутэкъым – мафӀэ жьэражьэщ, итӀани и нэ цӀыкӀуитӀым нэпс ткӀуэпс зырыз къыщӀэжащ. Нал къута, 282. МафӀэ къедзын (2). ФӀэнэн, къайгъэ ещӀылӀэн. [Директорым Астемыр жриӀэу:] Зи сабий едгъаджэ зиусхьэнхэр къэсынщи мафӀэ къыдадзынщ, я быныр яшэжынщ. Хъуэпсэгъуэ нур, 185. Мухьэмэд бегъымбарым и сыным теӀэбэри [Къэрэмырзэ] и щхьэ хужиӀэж хуэдэу: - Ей, си ныбжьэгъуфӀ, уэ мыбы ущӀэзыхуам сэри мафӀэ къызадзу сагъэс пэтащ, - жиӀащ. Лыгъэ, 414. МафӀэ зэхэкӀыжын (1). МафӀэр ужьыхыжын, упщӀыӀужын. Хьэжыр пщыхьэщхьэм къыщӀыхьэжри, мафӀэ зэхэкӀыжар зэщӀигъэсту жьэгум дэтӀысхьауэ здэщысым, и фыз сымаджэм и гъы макъ зэхихащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 68. МафӀэ (къы)зэщӀэнауэ (2). Егъэлеяуэ къэгубжьауэ, хъийм икӀауэ. [Албиян] Зэгуэр къэкӀуэжауэ и шыпхъур мафӀэу къызэщӀэнауэ къыхуэзат, сыту пӀэрэ хъыджэбзым къыщыщӀар жыуигъыӀэу. Щынэхужьыкъуэ, 32. Дауэ жыпӀа, фызабэкъуэ? – жиӀэри хьэжыр мафӀэу къызэщӀэнащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 65. МафӀэ зэщӀэгъэстын (12). МафӀэр зэщӀэгъэнэжын, зэщӀэгъэплъэжын. Хьэбибэ зыри жимыӀэу, Ӏугъуэ къызыпих пхъэ дзакӀэхэр зэхуихьэсыжурэ шыуан щӀагъым хуэзэу мафӀэр зэщӀигъэстащ. Щынэхужьыкъуэ, 25. Нобэ хуэдэу уи адэжь и унэ укъихьэжауэ услъагъужыну пӀэрэ? – жиӀэри, арщхьэкӀэ Албиянрэ Апчарэрэ къэкӀуэжу я Ӏэуэлъауэ макъ щызэхихым, гъыным пригъэчащ, жьэгу пащхьэм деж тӀысащ мафӀэр зэщӀигъэсту: си нэпсыр Ӏугъуэм къыщӀихуа я гугъэнщ, жыхуиӀэу [Хьэбибэ]. Щынэхужьыкъуэ, 34. Арыншами ебгъаджэ фызыр нэкӀэ къоплъыркъым, укъызэрилъагъуу пэгунитӀ къещтэри псыхьэ макӀуэ, къигъэзэжмэ, пхъэ екъутэ, мафӀэр зэщӀегъэст, Ӏусыпс фӀедзэ, шхын егъэхьэзыр, унэр зэлъыӀуех, хьэкъущыкъу етхьэщӀ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 528. МафӀэ ищӀэн (3). Пэшхьэкум (хьэкум) мафӀэ ищӀыхьын. Нурхьэлий пэшхьэкум мафӀэ тӀэкӀу ирищӀэщ, мырамысэ щтар игъэвыжщ, едзакъэри, зыкъомрэ жейм емызэгъыу щылъа нэужь, Ӏурихауэ арт. Хъуэпсэгъуэ нур, 157. Сыкъэтэджри пэшхьэкум мафӀэ исщӀэри сыщӀэкӀащ, жьакӀэупсым сыкӀуэ си жьакӀэ зэщӀэкӀар езгъэупсрэ си пащӀэри тӀэкӀу щӀезгъащэмэ, си гуапэу. МелыӀыч, 444. МафӀэ къыщӀэнам хуэдэн (3). Плъыржьэру щытын. Хъыджэбз фӀыцӀэ къуэгъу цӀыкӀут, и щхьэц икъухьам и щхьэр хэлъу мафӀэр къыщӀэна хуэдэ: и нэкӀущхьэ дахитӀым уецырхъым, уи Ӏэпэр къисын хуэдэ, пщӀэнтӀэпсыр ткӀуэпс зырызу къытрипхъауэ, и Ӏупэ плъыжьыбзэри мафӀэм къигъэчащ жыуигъэӀэну, сымаджэм зимыщӀэжу хэлът, анализхэм къызэрагъэлъагъуэмкӀэ, и лъым сепсис зэрыхэлъым шэч къытепхьэ хъунутэкъым. Лъапсэ, 10. МафӀэм ихьын (2). МафӀэм хэкӀуэдэн. МафӀэм ихьыр умыщӀэу, шэм иукӀри мафӀэм исыжу, япэ ита шу гупыр кӀуэдыкӀейуэ напӀэзыпӀэм кӀуэдащ, сэшхуэ къихыгъуэ имыхуэу. Лыгъэ, 412. МафӀэу къызэщӀэнэн (7). Хуабжьу къэгубжьын, тэмакъкӀэщӀ къэхъун. Дисэ ар щызэхихкӀэ, мафӀэу къызэщӀэнэрт, дзасэр къасщтэу Елдар къэзгъуэту щхьэ хэзмыӀурэ, жиӀэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 272. ЛатӀифэ мафӀэу къызэщӀэнащ, фыз уэндэгъурщи, зытес шэнтыр мэкӀыргъ зыщигъазэкӀэ. Лъапсэ, 24. МафӀэм хуэдэу къызэщӀэнэн (2). Еплъ мафӀэу къызэщӀэнэн. И псэр си ӀэкӀэ хэсхынщ [Саримэ], - жиӀэрт Дисэ, мафӀэм хуэдэу къызэщӀэнауэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 137. Апчарэ мафӀэм хуэдэу къызэщӀэнауэ, занщӀэу зридзынщи ифыщӀынщ жыпӀэу, шэкъалъэр къипхъуатэри къыщылъэтащ. Щынэхужьыкъуэ, 16. МафӀэ къыпылъэлъын (6). Зыгуэр исурэ бзий къыпыщэщын. Бгыкъу, страпил сытхэм мафӀэ къыпылъэлъу къехуэхми, цӀыхухэр шынэртэкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 256. Шыр яхуэмыкӀуэу зыкъратӀэмэ, я сокур къызэщӀэлыдэрэ мафӀэр къапылъэлъу бгъукӀэ еӀэрти, е щхьэпредз, и ужь итми къакӀэлъыкӀуэ щыӀэщи, ягъазэ хъуркъыми, шур зэтрехьэ, Лыгъэ, 412. И насыпти [Дисэ], иджы Гунэуэс къыхуэзащ, бацэ уэншэкум мафӀэр къызэрыпылъэлъу пӀэм хэлъ фызыр къызэщӀикъуэри и ӀэплӀэм илъу бжэмкӀэ къеӀащ, и щыгъыным мафӀэ бзийр дарий лентӀ плъыжьым ещхьу пылъэлъу. ГущӀэгъу, 424. МафӀэу къэлыдын (1). ЗэщӀэцӀыуэу щытын. ИтӀани джанэр къызэщех, Абы мыр жиӀэу зэхахащ: «Лъы защӀэщ джанэр – хъунщ бэракъ, А си лъыр мафӀэу ирелыд, Бийр лъэщми фыкӀуэ, фыхуэсакъ, Фи гъусэу фхэтым сэ сефлъыт. Сэлэт нэхъ хахуэм иӀэтау Зауаем ныпыр къыщыпщӀыпщӀт, МуфӀынкӀыу мафӀэу къэлыдау Гъуэгу хьэлъэр псынщӀэ дэ къытщищӀт. Нып. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ». 21. МафӀэ къыщӀэнэн (5). Зыгуэр гум щыщӀэн, гуныкъуэгъуэ иӀэн, псэм зэрихуэн. Си псэм мафӀэ къыщӀэнами Ситщ сэ уэгум мазэ зеиншэу. Си псэм мафӀэ къыщӀэнами… «Батырыбжьэ», 89. ЛэтӀифэ и нэкӀу къитӀэтӀыкӀам сызэреплъу ар си гум къэкӀащ, и нэкӀущхьитӀ сэхусэплъ зэуам мафӀэ къащӀэна хуэдэт. Лъапсэ, 25. Жэщым унагъуэм щӀэс жеякъым, Сэлимэ и анэр зигъазэ-зыкъигъэзэжу жейм емызэгъыу хэлъащ, Салими и кӀуэцӀыкӀым мафӀэ къыщӀэнауэ и диным йокӀ, е сыкӀиин, е сшэчын жиӀэу и щхьэм тошыныхьыж. Лъапсэ, 27. МафӀэр и жьэм къыжьэдэлъэлъын (1). Къэгубжьын, гуауэ, бзаджэ и жьэм къыжьэдэкӀын. Абдежым кърихьэлӀэу дзэр зезышэри къэсащ, мафӀэр жьэм къыжьэдэлъэлъу, арщхьэкӀэ псори зи ӀэмыщӀэ дилъ инэралым и цӀэр исӀуэурэ сепсалъэу щызэхихым, зиущэхужащ. ХьэщӀэ лъапӀэ, 407. МафӀэр къыӀурылъэлъын (3). Еплъ мафӀэр и жьэм къыжьэдэлъэлъын. Директорым мафӀэр къыӀурылъэлъ зэпытт, абы уедаӀуэкӀэ сыт къыпыпхын, зы жепӀэмэ, тӀощӀ къыбжеӀэ, уимыгъэпсалъэу. МелыӀыч, 468. Исуф къэгубжьарэ мафӀэр къыӀурылъэлъу, и пхъум и Ӏэр иӀыгъыу чачэу къилъэфыжат. Лэчымэ, 396. [Тамарэ Дэфэрэдж жриӀэу:] МафӀэр къаӀуролъэлъ, уафэм къехуэхащ жыпӀэнщ, зэуэ сабэ драпхъейри [Сэлимэ и адэ-анэм]. Лъапсэ, 17. МафӀэ щӀэдзэн (1). МафӀэм егъэсын. Щэрданхэ нэхъ шыфӀ дыдэу яӀэри лъэныкъуэегъэз ищӀри Жыраслъэн унэмрэ шэщымрэ мафӀэ щӀидзэжащ, «ар ягъэункӀыфӀу и ужь итурэ пхъэр ныскӀэлъагъэкӀуэнкъым», жиӀэри. Хъуэпсэгъуэ нур, 256. ☐ МафӀэм и гъунэгъу лыр нэхъапэ мажьэ (1). Ӏуэхугъуэ гуэрым нэхъ пэгъунэгъум, нэхъ егъэщӀылӀам и Ӏуэхур нэхъ докӀ. Абы ищӀыӀужкӀэ, япэ еджапӀэшхуэхэр къыщызэӀуахар Тэрчкъалэщ, военнэ штабышхуэри, училищэ жыпӀэми – псори а къалэращ зыдэтар, атӀэ мафӀэм и гъунэгъу лыр нэхъапэ мажьэ жыхуаӀэр арати, еджапӀэ зэмылӀэужьыгъуэ къомыр зиӀахэм щӀэныгъи нэхъ ягъуэтащ. Лъапэ, 89. МафӀэм и гъунэгъу лыр нэхъ псынщӀэу мажьэ (1). Еплъ мафӀэм и гъунэгъу лыр нэхъапэ мажьэ. [Омар жиӀэу:] МафӀэм и гъунэгъу ◊ [И] шыкӀэ мафӀэ егъэуауэ (4). Еплъ шыкӀэ.