илъын
Türkçe-Adıgece Sözlük, Fahri Huvaj
Kitapta geçtiği hali
ИЛЪЫН 3 (елъы/йолъ); филъын/хуилъын (фелъы/хуелъ); ебгъэрыкӀон/ ебгъэрыкӀуэн (ебгъэрыкӀо/йобгъэрыкӀуэ); ЕБЭНЫН (ебэны/йобэн); ТЕБЭНЭН (тебанэ/тобанэ), АТАКЭ; ATAK (yapmak, yeltenmek), HAMLE (~yapmak), HÜCUM (~ etmek)
ИЛЪЫН 3 (елъы/йолъ(ыр); ебгъэрыкӀон/ебгъэрыкӀуэн (ебгъэрыкӀо/йобгъэрыкӀуэ); ебгъэрыон/ебгъэрыуэн (ебгъэрыо/ йобгъэрыуэ); ЗЕДЗЫН (зыредзы/ зредз); ЗЫТЕДЗЭН (зытыредзэ/ зытредзэ); теон/теуэн (тео/тоуэ); ТЕБЭНЭН (тебанэ/тобанэ); SALDIRMAK (atak/baskın yapmak; çullanmak)
ИЛЪЫН 2 (унэм ~) (илъ); кӀэлъын/ щӀэлъын (кӀэлъ/щӀэлъщ); YATMAK (evin içinde yatar durumda bulunmaktadır)
ИЛЪЫН 1 (УНЭМ ~) (елъы); кӀэлъын /щӀэлъын (кӀэлъы/щӀолъ(ыр); YATMAK (evin içinde yatar durumda bulunur)
Bu sonuç kitaptaki 4 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
(илъщ)
1. Зыгуэрым и кӀуэцӀым, и кум щыӀэн.
рубыть, находиться, лежать где-л., внутри чего-л.
Тхылъыр сумкэм илъщ. МафӀэгум ису къэкӀуэжахэм я къэпхэр я щӀыбым илъщ...— КӀыщокъуэ Алим
2. ЗыщӀыпӀэ гъуэлъауэ щыӀэн.
рулежать где-л. (о людях и некоторых животных)
ГъуэлъыпӀэм хъыджэбз цӀыкӀур илъщ.
(йолъ)
Зэрыт щӀыпӀэм зичын, ипкӀын.
рурвануться, броситься, устремиться куда-л.
Илъын хьэзыру и къамэ Ӏэпщэр быдэу икъузауэ Мыхьэмэт зы лъэныкъуэкӀэ къыщытщ. КӀ. Т.
Kitapta geçtiği hali
илъын I (илъщ) неперех. гл. 1. быть, находиться, лежать где-л., внутри чего-л. / Зыгуэрым и кӀуэцӀым, и кум щыӀэн. * Тхылъыр сумкэм илъщ. МафӀэгум ису къэкӀуэжахэм я къэпхэр я щӀыбым илъщ... КӀ. А. 2. лежать где-л. (о людях и некоторых животных) / ЗыщӀыпӀэ гъуэлъауэ щыӀэн. ГъуэлъыпӀэм хъыджэбз цӀыкӀур илъщ. Гум илъын см. гу II. {И} къару илъын см. къару. II (йолъ) неперех. гл. рвануться, броситься, устремиться куда-л. / Зэрыт щӀыпӀэм зичын, ипкӀын. Илъын хьэзыру и къамэ Ӏэпщэр быдэу икъузауэ Мыхьэмэт зы лъэныкъуэкӀэ къыщытщ. КӀ. Т.
КӀыщокъуэ Алим и Бзэм и Псалъалъэ, БищӀо Б.Ч.
(илъщ)
1. Зыгуэрым и кӀуэцӀым, и кум щыӀэн.
Ӏэнлъэм илъыр хьэм хуэмышхауэ щилъагъум, Джэлил зримылъэфыхьу къелъэтэхщ жыгми, хьэ тумэу зи дзэлыфэ къыхуэзытӀар ирихужьащ.— Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 476
+2 örnek
Къущхьэ зыбжани я шабырым фэ кӀапсэ цӀыкӀу къешэкӀауэ, я джэдыгу гъурым ищӀыӀукӀэ езыхэм ящӀа сэ, сампӀэм илъу, якӀэрыщӀауэ, нэкӀуплъ хъужауэ зэхэтт; сонэхэр псыгъуэ хъужауэ, я къамэр дахэу, я пащӀэр ину къэкӀуат; татхэр лъахъшэ защӀэу, мычэму зэдауэу, зэныкъуэкъуу, псомкӀи мыарэзыуэ, нэхъ жьантӀэмкӀэ еӀэрт; цӀыхубзхэр щхьэхуэу зэхэувэжауэ я ӀэлъэщӀышхуэхэмкӀэ я нэкӀур щӀахъумэрэ нэ закъуэкӀэ плъэмэ, цӀыхухъум нитӀкӀэ ялъагъум нэхърэ нэхъыбэ ялъагъуу зэӀущащэрт, къэрэхьэлъкъыр щӀызэхуашэсар къагурымыӀуэ хуэдэт.— Хъуэпсэгъуэ нур, 322
Инали и къэшэным саугъэт хуишэу машинэм илъти, абы и гугъу имыщӀуи къэнакъым, нэгъуэщӀ жиӀэн щимыгъуэтым, Саримэ и щӀалэ цӀыкӀу Ахьмэд етӀанэгъэ школым зэрыкӀуэнум тепсэлъыхьащ.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 537
2. ЗыщӀыпӀэ гъуэлъауэ щыӀэн. [
Жэщым Федя нэщхъей дыдэу Гуэщыжь гъуанэм бампӀэу дэплът, НэгъуэщӀ Ӏэджэ хьэдэм хуэдэу Икъухьауэ лъэгум илът... «— Бдзэжьеящэм ипхъу, 155
+2 örnek
Лу Таша жреӀэ:] ИгъащӀэм умылъэгъуа джанэ-гъуэншэдж щӀагъщӀэлъ къыуатащ, уи батинкӀэри аращ, уагъашхэ, жэщкӀэ гъущӀ гъуэлъыпӀэм уилъщ.— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 549
ДэплъыпӀэмкӀэ Апчарэ дэплъмэ, лӀитӀри хъыджэбз гъуэлъыпӀэм зрагъэукӀурияуэ мэжей, унэ лъэгум илъ шкӀащӀэхэр бууми къэмыушу.— Щынэхужьыкъуэ, 66
3. ЩӀыпӀэ гуэрым щыӀэн (хабзэ с.ху.)
Думэсарэ псалъэр яӀэщӀипхъуэтащ: - Алыхь, сэ вжесӀэнмэ Дотий ар илъагъу щӀэмыхъур: Инал хэкум имылъ кърелъхьэ, цӀыхум ямыщӀэ ярегъащӀэ – ӀуэхуфӀ Ӏэджэм яужь итщ, ауэ лей щызэрихьи къохъу…— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 540
Kitapta geçtiği hali
ИЛЪЫН (илъщ) лъэмыӀ. (55). 1. (33). Зыгуэрым и кӀуэцӀым, и кум щыӀэн. Ӏэнлъэм илъыр хьэм хуэмышхауэ щилъагъум, Джэлил зримылъэфыхьу къелъэтэхщ жыгми, хьэ тумэу зи дзэлыфэ къыхуэзытӀар ирихужьащ. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 476. Къущхьэ зыбжани я шабырым фэ кӀапсэ цӀыкӀу къешэкӀауэ, я джэдыгу гъурым ищӀыӀукӀэ езыхэм ящӀа сэ, сампӀэм илъу, якӀэрыщӀауэ, нэкӀуплъ хъужауэ зэхэтт; сонэхэр псыгъуэ хъужауэ, я къамэр дахэу, я пащӀэр ину къэкӀуат; татхэр лъахъшэ защӀэу, мычэму зэдауэу, зэныкъуэкъуу, псомкӀи мыарэзыуэ, нэхъ жьантӀэмкӀэ еӀэрт; цӀыхубзхэр щхьэхуэу зэхэувэжауэ я ӀэлъэщӀышхуэхэмкӀэ я нэкӀур щӀахъумэрэ нэ закъуэкӀэ плъэмэ, цӀыхухъум нитӀкӀэ ялъагъум нэхърэ нэхъыбэ ялъагъуу зэӀущащэрт, къэрэхьэлъкъыр щӀызэхуашэсар къагурымыӀуэ хуэдэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 322. Инали и къэшэным саугъэт хуишэу машинэм илъти, абы и гугъу имыщӀуи къэнакъым, нэгъуэщӀ жиӀэн щимыгъуэтым, Саримэ и щӀалэ цӀыкӀу Ахьмэд етӀанэгъэ школым зэрыкӀуэнум тепсэлъыхьащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 537. 2. (21). ЗыщӀыпӀэ гъуэлъауэ щыӀэн. Жэщым Федя нэщхъей дыдэу Гуэщыжь гъуанэм бампӀэу дэплът, НэгъуэщӀ Ӏэджэ хьэдэм хуэдэу Икъухьауэ лъэгум илът... «Бдзэжьеящэм ипхъу», 155. [Лу Таша жреӀэ:] ИгъащӀэм умылъэгъуа джанэ-гъуэншэдж щӀагъщӀэлъ къыуатащ, уи батинкӀэри аращ, уагъашхэ, жэщкӀэ гъущӀ гъуэлъыпӀэм уилъщ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 549. ДэплъыпӀэмкӀэ Апчарэ дэплъмэ, лӀитӀри хъыджэбз гъуэлъыпӀэм зрагъэукӀурияуэ мэжей, унэ лъэгум илъ шкӀащӀэхэр бууми къэмыушу. Щынэхужьыкъуэ, 66. 3. (1). зэхь. ЩӀыпӀэ гуэрым щыӀэн (хабзэ с.ху.) Думэсарэ псалъэр яӀэщӀипхъуэтащ: - Алыхь, сэ вжесӀэнмэ Дотий ар илъагъу щӀэмыхъур: Инал хэкум имылъ кърелъхьэ, цӀыхум ямыщӀэ ярегъащӀэ – ӀуэхуфӀ Ӏэджэм яужь итщ, ауэ лей щызэрихьи къохъу… Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 540. ◊ Гум илъын (116). Еплъ гу I. [И] пащхьэ илъын (2). Еплъ пащхьэ. [И] натӀэм илъын (16). Еплъ натӀэ I. [И] ӀэмыщӀэм илъын (27). Еплъ ӀэмыщӀэ.