натӀэ

НАТӀЭ; ALIN

Bu sonuç kitaptaki 1 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

натӀэ 1. лоб (у человека и животного) / Щхьэм щыщу нэжьгъым и щхьэкӀэ щыӀэ гупэ лъэныкъуэр. * ФатӀимэ зригъэзыхри анэм и натӀэ зэлъам ба хуищӀащ. Къу. Хь. 2. переносное торец, торцевая сторона чего-л. (напр. здания) / Шындэбзий, шындэбзий лъэныкъуэ. * ГъуэлъыпӀэ натӀэр дэбзыкӀауэ гъуанэ-пщӀанэ дахэт. Д. М. {И} натӀэ илъщ (иукӀащ) .. к черту {его} со своим.., подавись {он} своим... {И} натӀэ ириукӀэну (ириудэкӀыну) на кой черт это {ему}. НатӀэ ищын = нэ ищын. * А лъэныкъуитӀми хуэмыдэжу, Мыкъэ и гури и псэри хуощтэ партизанхэм абы натӀэ иращыным. Къ. Хь. НатӀэкӀэ еуэлӀэн (жьэхэуэн, Ӏууэн) столкнуться лбом с чем-л., самому убедиться в чем-л. * Ауэ зэуэ натӀэкӀэ сыӀууат сымыщӀэм: сщӀэртэкъым насып жыхуаӀэр. Хь. А. НатӀэм илъым хуэзэн чему быть, тому не миновать. * Ди натӀэм илъым дыхуэзэнщ, - жиӀэри Елдар ежьэжащ. КӀ. А. НатӀэм ихын (игъэкӀын) отделаться, избавиться от кого-чего-л. {И} натӀэм къритхэн быть предначертанным судьбой кому-л.; на роду написано. * Уи натӀэм къритхам фӀэкӀыпӀэ иӀэкъым жыхуаӀэр я фӀэщ хъууэ щытащ ижьрей грекхэм. Ижь. д. и ист. натӀэ зэв узколобый / Зи натӀэр зэву щыт. ЦӀыху натӀэ зэв. натӀэ фэкъу со светлым пятном, со звездочкой на лбу (о некоторых животных) / Зи натӀэр фэкъу, зи натӀэр хужьу къех (Ӏэщхэм хужаӀэ). * Максим зыхуэмыӀыгъыжу зытес адыгэш натӀэ фэкъум йолъэдэкъауэ. Къэб.

НАТӀЭ I (34). Щхьэм щыщу набдзэм и щхьэкӀэ гупэ лъэныкъуэр. А тхьэмыщкӀэжь мыгъуэ, уи фэр пыкӀаи… - жиӀэри Думэсарэ сымаджэм бгъэдыхьауэ и натӀэм Ӏэ дилъэрт. Хъуэпсэгъуэ нур, 74. Умыгузавэ, Жансэхъу, къызэуз зыри щыӀэкъым, жиӀэрт Лу, и натӀэ зэгуэудар къеуз пэтми. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 552. Дорофеич иужь Матренэ къыщӀыхьэурэ Лу и натӀэм хъыдан псыф къытрилъхьэрт, и щхьэм хуэпсэлъэжу хуэм цӀыкӀуу хъущӀэрт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 553. ◊ [И] натӀэм илъын (16). Къыхуиухауэ щытын. И натӀэ илъыр къылъысати, Зи хэку зыбгынэм яхэхуат. Къазджэрий. «Вагъуэ махуэ», 11. Ныбжьэгъу сэ сщӀакъым биишэр, Си натӀэ илъыр сэ сщӀэнкъым, Гъуэгу текӀуэныгъэм дызышэр Си щхьэ схъумэну схъуэжынкъым. Гупсысэ. «Шум и гъуэгу», 66. Шэщри Бот и кӀыщым ещхьу нэщӀщ, ауэ неӀэмал, арат я натӀэм илъри, къалъысащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 296. [И] натӀэ ириудэкӀыну (1). «Сыт зэрысщӀынур», «сыткӀэ сыхуей» къикӀыу къагъэсэбэп. Абы зэрыжиӀэмкӀэ, Гъуумар шыгушитӀ иритырт зы уанэш къезытым, Щэрдан Берд и шу гъусэм и унэр кърищэрт зы уанэфӀкӀэ, арщхьэкӀэ лӀыжьым зыхигъэзэгъакъым, «си натӀэ езудэкӀыну уи унэр, сыт зэрысщӀынур?». Хъуэпсэгъуэ нур, 303- 304. НатӀэм иукӀэн (3). Зыгуэр къуитыну зигу пымыкӀым е къуита гуэр птезыхыжым жраӀэ псалъэщ. [Директорым Астемыр жриӀэу:] Уи натӀэм ибукӀэну, сыт зэрыпщӀынур (Лениным и Ӏэ зытелъ тхылъыр)? Хъуэпсэгъуэ нур, 185. [Дэфэрэдж Шагировнэ Варварэ Романовнэ жриӀэу] Дохутырыр уи натӀэм ибукӀэну итӀанэ – лӀо зэрыпщӀынур? Лъапсэ, 14. НатӀэм илъым хуэзэн (4). Къыхуиухам, и натӀэм къритхам хуэзэн. ЩӀы пэт гъуэгу хэпшыр нэшэкъашэ: Уи натӀэм илъым ухуэзэнщ. Дунейр зи щӀэщыгъуэ. «Батырыбжьэ», 130. «Дунейр шэрхъщи – мэкӀэрахъуэ», жиӀэу Астемыр и псалъафэр Думэсарэ и гум къэкӀыжащ, ди натӀэ илъым дыхуэзэнщ, жиӀащ абы игукӀэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 239. Ара мыгъуэт, арщхьэкӀэ ди натӀэ илъым дыхуэзащ, утхьэусыхэу Алыхьым и гур зомыгъабгъэ, - жиӀэрт Шыкъымхэ япхъуми, псалъэмакъыр абдеж щаухырт. Кхъэлэгъунэ, 375. [И] натӀэ хъун (16). Апхуэдэу хъуну къыхуиухауэ щытын, ӀэщӀагъэ хуэхъун, и насыпыр епха хъун. И натӀэ хъунур сэ сщӀатэм, Ахьмэд быдзышэ Ӏумыхуэу, Згъэшхэнт ар гынкӀэ нэхъапэм. «Адэ», 135. [Омар жиӀэу:] Сэлам хьэлейкум жиӀэмэ хьэрыпыбзэкӀэ къикӀыр пщӀэрэ: мамырыгъэр уи натӀэ ухъу, жиӀэу аращ. Гъуэгуанэ, 103. Куэбжэжь гуэр кӀыргъыу къыщыӀуахым, Дэфэрэдж псэкӀэ зыхищӀащ и гур зыхуэгъуа дыдэр и натӀэ зэрыхъуар. Лъапсэ, 31.

НАТӀЭ II (8). 1. (6). Бгым и щыхупӀэ лъэныкъуэ. Бгы натӀэм тети зы жыгей, Ар бгым къелъэну щӀегъуэжа КъысфӀэщӀу, сэри сыдоплъей. Бгы нэпкъым тет жыгей. «Шум и гъуэгу», 112. 2. (2). Шындэбзий лъэныкъуэ. Сэлэтхэр къызэплъэкӀмэ, зыми имыцӀыху Армавир деж къыщагъуэта уӀэгъэ зызыужьыжыр гъуэлъыпӀэм иувауэ итщ, Ӏэ узыншэ лъэныкъуэмкӀэ гъуэлъыпӀэ натӀэр иӀыгъыу. Хъуэпсэгъуэ нур, 173-174. Пхъэ лъакъуитӀри гъуэлъыпӀэ натӀэм ириупсейркъым, фызыр къызэуэм жиӀэу. Къалэн, 431.