Ӏэщ
Türkçe-Adıgece Sözlük, Fahri Huvaj
Kitapta geçtiği hali
Ӏэщ/бо, (КЪАКЪЫР), ШЭЩ, цощ, чэмэщ, ШКӀЭЩ; Цощым цухэр, чэмэщым чэмхэр кӀэтых.: öküz ahırında öküzler, inek ahırında inekler duru(yo)r.; Бом выхэр, жэмхэр щӀэтхэщ.: Ahırda öküzler, inekler duru(yo)r.; AHIR (öküz ~ı; at ~ı; öküz~ı; sığır/inek ~ı; buzağı ~ı)
БЫЛЫМ, Ӏэшъ/Ӏэщ, ӀэпӀашъ, Ӏэшъыщху/Ӏэщышхуэ, БЫЛЫМпӀашъ/ ~пӀащэ, ӀэшъцӀыкӀу/ӀэщцӀыкӀу, псэушъхь(э)/псэущхьэ, ХЬАЙУАН/ ХЬЕЙУАН; HAYVAN
Ӏэшъ/Ӏэщ, БЫЛЫМ, хьэп-шып, МЫЛЪКУ, ИМУЩЕСТВО; MAL
Ӏэшъ/Ӏэщ → БЫЛЫМ; HAYVAN
Ӏэщ → Ӏэшъ; MAL
Ӏэщ/Ӏэшъ → БЫЛЫМ; HAYVAN
Bu sonuç kitaptaki 6 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
Унагъуэм, цӀыхум зэрахуэ былым, хьеуан.
рускот
Ӏэщыр зейм емыщхьым хьэрэмщ.— Псалъэжьхэр
+1 örnek
Ӏэщыр зезыхьэм ейщ.— Псалъэжьхэр
Bu maddedeki ifadeler (4)
Ӏэщ Ӏыгъын
русодержать скот.
Ӏэщым декӀуэкӀын
русопровождать стадо на горное пастбище.
Си щӀалэр Ӏэщым ядекӀуэкӀащ.— Ӏуащхьэмахуэ
Ӏэщым кӀэрыхун
рупадеж скота.
Уаери мэкъумылэншагъэри зы яхуэхъужри Ӏэщ куэд кӀэрыхуауэ жаӀэ.— Ӏуащхьэмахуэ
Ӏэщыр щӀымахуэм тегъэкӀын
рупровести зимовку скота.
Kitapta geçtiği hali
Ӏэщ скот / Унагъуэм, цӀыхум зэрахуэ былым, хьеуан. * Ӏэщыр зейм емыщхьым хьэрэмщ. (погов.) Ӏэщыр зезыхьэм ейщ. (погов.) Ӏэщ Ӏыгъын содержать скот. Ӏэщым декӀуэкӀын сопровождать стадо на горное пастбище. * Си щӀалэр Ӏэщым ядекӀуэкӀащ. Ӏуащхь. Ӏэщым кӀэрыхун падеж скота. * Уаери мэкъумылэншагъэри зы яхуэхъужри Ӏэщ куэд кӀэрыхуауэ жаӀэ. Ӏуащхь. Ӏэщыр щӀымахуэм тегъэкӀын провести зимовку скота.
КӀыщокъуэ Алим и Бзэм и Псалъалъэ, БищӀо Б.Ч.
1. Унагъуэм, цӀыхум зэрахуэ былым, хьеуан.
ПщӀантӀэ дызыблэкӀым нэхъыбэр къэхухьакъым, Ӏэщу дэтри уолъагъу, джэдкъазри пщӀантӀэм дэт жыг зырызым тетӀысхьэжауэ тесщ, пшапэр зэхэуащи.— МелыӀыч, 455
+2 örnek
Хьэсэм хьэсэпэ бжыхь жаӀэри гъавэм Ӏэщ хэмыхьэн щхьэкӀэ зыгуэр яуцӀырхъри гъавэр кърахьэлӀэжа нэужь, бжыхь тӀэкӀури Ӏуахыж.— Хьэсэпэхъумэ, 418
Якъуб нэхъыбэу къуршым итщ, абы къыдэхуэмэ, мэкъу прегъэупщӀ, Ӏэщ ехъумэ.— Нал къута, 249
2. Ӏэщым ехьэлӀа, пыщӀа.
Дэхьеяуэ джанэ Ӏэщхьэр Ди шэмэджыр удзым пхолъ, Ди Ӏэщ фермэм и Ӏэтащхьэу Хъыджэбз ябгэр къыткӀэлъоплъ.— Мэкъуауэ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 46
+2 örnek
[ТӀалиб:] Ӏэщ бжыгъэр нэхъ мащӀэ хъунщ, мэкъумылэри нэхъ зэгъэзэхуа хъунщ.— Щынэхужьыкъуэ, 14
Удз зэмылӀэужьыгъуэхэр Иринэ къарегъэлъагъу [еджакӀуэ цӀыкӀухэм]: – Ӏэщ хъупӀэм къыщокӀ, – жиӀэу.— Щынэхужьыкъуэ, 63
Deyimler (3)
Ӏэщыр гъэзэхуэжын
Ӏэщыр гъэзэгъэжын, нэху къызэрекӀыным хуэгъэхьэзырын.
ЕгъэджакӀуэ кӀуэн щыхуейр пщыхьэщхьэрат, цӀыхум Ӏэщыр зэрагъэзэхуэжрэ я унэм екӀуэлӀэжа нэужь.— Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 528
Ӏэщ и пӀалъэ щӀэн
Ӏэщ зэрызепхуэнум, зэрыбгъэхъунум фӀыуэ щыгъуэзэн.
Иджы и пхъум сыт и лъэныкъуэкӀи чэнджэщэгъу хуохъу [Хьэбибэ], Ӏэщ и пӀалъэ ещӀэ, гъэш зехьэкӀэ сыткӀи и пхъум и акъыл здынэмысым негъэс.— Щынэхужьыкъуэ, 49
+1 örnek
Ӏэщыр езыгъэжьэнур Ӏэщыхъуэ нэхъыфӀ дыдэу Ӏэщ и пӀалъэ зыщӀэр арат.— Нал къута, 297
Ӏэщым хэщӀыкӀын
Ӏэщым хэзыщӀыкӀхэм ящыщт Бэкъани, Хьэту и тхьэкӀумэр къиӀуэнтӀащ: – Мы жэмыщӀэм куэд ихьыжынукъым, лъхуэнущ.— Къалэн, 429
Еплъ: Ӏэщ и пӀалъэ щӀэн
Atasözleri (1)
Ӏэщ уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэр дагъэ къещӀри, цӀыху уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэм къоуэ
Ӏэщым уегугъумэ, зыхуей хуэбгъазэмэ, фейдэ, хъер къапокӀ, ауэ цӀыху фӀы зыхуэпщӀам ар дапщэщи фӀыщӀэ ищӀыркъым, жыхуиӀэщ.
Ӏэщ уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэр дагъэ къещӀри, цӀыху уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэм къоуэ, – жиӀащ Щамхьун.— Хъуэпсэгъуэ нур, 165
Kitapta geçtiği hali
ӀЭЩ (166). 1. (156). Унагъуэм, цӀыхум зэрахуэ былым, хьеуан. ПщӀантӀэ дызыблэкӀым нэхъыбэр къэхухьакъым, Ӏэщу дэтри уолъагъу, джэдкъазри пщӀантӀэм дэт жыг зырызым тетӀысхьэжауэ тесщ, пшапэр зэхэуащи. МелыӀыч, 455. Хьэсэм хьэсэпэ бжыхь жаӀэри гъавэм Ӏэщ хэмыхьэн щхьэкӀэ зыгуэр яуцӀырхъри гъавэр кърахьэлӀэжа нэужь, бжыхь тӀэкӀури Ӏуахыж. Хьэсэпэхъумэ, 418. Якъуб нэхъыбэу къуршым итщ, абы къыдэхуэмэ, мэкъу прегъэупщӀ, Ӏэщ ехъумэ. Нал къута, 249. 2. (4). плъыф. мыхь. Ӏэщым ехьэлӀа, пыщӀа. Дэхьеяуэ джанэ Ӏэщхьэр Ди шэмэджыр удзым пхолъ, Ди Ӏэщ фермэм и Ӏэтащхьэу Хъыджэбз ябгэр къыткӀэлъоплъ. Мэкъуауэ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 46. [ТӀалиб:] Ӏэщ бжыгъэр нэхъ мащӀэ хъунщ, мэкъумылэри нэхъ зэгъэзэхуа хъунщ. Щынэхужьыкъуэ, 14. Удз зэмылӀэужьыгъуэхэр Иринэ къарегъэлъагъу [еджакӀуэ цӀыкӀухэм]: – Ӏэщ хъупӀэм къыщокӀ, – жиӀэу. Щынэхужьыкъуэ, 63. ◊ Ӏэщыр гъэзэхуэжын (1). Ӏэщыр гъэзэгъэжын, нэху къызэрекӀыным хуэгъэхьэзырын. ЕгъэджакӀуэ кӀуэн щыхуейр пщыхьэщхьэрат, цӀыхум Ӏэщыр зэрагъэзэхуэжрэ я унэм екӀуэлӀэжа нэужь. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 528. Ӏэщ и пӀалъэ щӀэн (3). Ӏэщ зэрызепхуэнум, зэрыбгъэхъунум фӀыуэ щыгъуэзэн. Иджы и пхъум сыт и лъэныкъуэкӀи чэнджэщэгъу хуохъу [Хьэбибэ], Ӏэщ и пӀалъэ ещӀэ, гъэш зехьэкӀэ сыткӀи и пхъум и акъыл здынэмысым негъэс. Щынэхужьыкъуэ, 49. Ӏэщыр езыгъэжьэнур Ӏэщыхъуэ нэхъыфӀ дыдэу Ӏэщ и пӀалъэ зыщӀэр арат. Нал къута, 297. Ӏэщым хэщӀыкӀын (1). Еплъ Ӏэщ и пӀалъэ щӀэн. Ӏэщым хэзыщӀыкӀхэм ящыщт Бэкъани, Хьэту и тхьэкӀумэр къиӀуэнтӀащ: – Мы жэмыщӀэм куэд ихьыжынукъым, лъхуэнущ. Къалэн, 429. ☐ Ӏэщ уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэр дагъэ къещӀри, цӀыху уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэм къоуэ (1). Ӏэщым уегугъумэ, зыхуей хуэбгъазэмэ, фейдэ, хъер къапокӀ, ауэ цӀыху фӀы зыхуэпщӀам ар дапщэщи фӀыщӀэ ищӀыркъым, жыхуиӀэщ. Ӏэщ уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэр дагъэ къещӀри, цӀыху уэд бгъашхэмэ, уи Ӏупэм къоуэ, – жиӀащ Щамхьун. Хъуэпсэгъуэ нур, 165.