япэ зигъэщын

зигъэщын япэ зигъэщын см. япэ.

япэ I 1. первый (порядковое числительное) / Зы бжыгъэм къытекӀа зэрызэкӀэлъыкӀуэ бжыгъэцӀэ; езанэ. * Япэ хэдэр ӀыхьэфӀащ. (погов.) 2. первоночальный, самый ранний / Езым хуэдэхэм, ещхьхэм и пэ къит, и пэ къихуэ, зэманкӀэ и пэ, илъэсым, махуэм, н. къ. къриубыдэу нэхъапэ къэунэху, дунейм къытехьэ. ГъащӀэм и япэ илъэсхэр. 3. высший по значимости, главный; лучший по качеству / Зи мыхьэнэкӀэ езым хуэдэ псоми елъэгэкӀ, нэхъ пажэ, нэхъыфӀ. Япэ увыпӀэр къэхьын. Япэ саугъэтыр къыхуагъэфэщэн. япэ дыдэ см. япэу. япэ дыдэу см. япэу. * Япэ дыдэу а псалъэр жылэм къыдэзыхьар Лууэ жаӀэ. КӀ. А. Япэ къэсыр первый встречный. * Япэ къэсыр къыбжьэхэлъэу - ар псэукӀэ хъурэ! фольк. II: япэ зигъэхуэн = япэ зигъэщын. Япэ зигъэщын опередить кого-л. Япэ игъэувэн = япэ игъэщын. Япэ игъэщын отдать предпочтение кому-чему-л.; уделять больше внимания кому-чему-л. Япэ итын быть (стоять) впереди. Зэхьэзэхуэм япэ итын. Япэ ищын 1) опережать кого-л. 2) спешить, идти вперед (о часах). Си сыхьэтыр япэ йощ.

ЯПЭ II (63). Япэ дыдэ, япэу, нэхъ пасэу, нэхъ жьыуэ. Нанэ пэгун иӀыгъыу пщӀантӀэшхуэм дэтти япэ къилъэгъуащ Саримэ къызэрыпща бжыхь гъуанэм Дисэ и щхьэр къригъэжри пкъыр инауэ къеӀэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 137. Езы Раисэ «Хрущев и дачэр» и рестораным щыщ филиалу къелъытэж, ӀункӀыбзэ псоми я ӀункӀыбзэӀухыр и сумкэм илъщи, щыхуейм деж къакӀуэу и нэгу зригъэужьми мэхъу, хьэщӀэшхуэ къэкӀуэнуми хэт къэкӀуэнуми япэ къэзыщӀэр Раисэщ, шхын гъэхьэзырын хуейр зи пщэ дэлъыр аращи. Лъапсэ, 79. Шыгу зэщӀэщӀар нэхущым фермэм тету япэ къэушам щилъагъум, къакӀуэрэ еплъмэ – шыгухур мэжей, кӀадитӀи мэкъукӀэ щӀэуфауэ итщи, къыщӀощ. Къалэн, 428. ◊ Япэ зигъэщын (1). Зыгуэрым и пэ зыгуэр щӀэн. ЗебгъэукӀыну ухуэмеймэ, япэ зигъэщи езыр укӀ. Нал къута, 258. Япэ зыкъигъэщын (14). Еплъ япэ зигъэщын. Ныбэфыр уи гъусэу шызакъуэгу цӀыкӀум уихуэххэнутэкъым, арщхьэкӀэ хэгъэрей гуэрым япэ зыкъригъэщри къелъэӀуащ, «къомыгъанэу, здэшэж, чэф хьэлъэ хъуащ» жиӀэри. Лъапсэ, 47. [Фэуаз:] Сэлэтищым япэ ситу сыкӀуэрти, занщӀэу бжэр Ӏусхри, сэлэтхэм я командирым жиӀэнӀауэ къыщӀэкӀынти, сэ япэ зыкъызогъэщри комендантым сыбгъэдохьэ. МелыӀыч, 463. Азрэту плъагъум япэ зыкъригъэщащ, капитаныр щӀригъэгъуэжын и хьисэпу. Нал къута, 302. Япэ игъэщын (3). ПӀалъэкӀэ япэ къигъэхуэн. Астемыр и гум къэкӀащ, коммунистхэмрэ комсомолхэмрэ фи Ӏэр фӀэт, жиӀэу ахэр япэ иригъэщу мыдрейхэри абы кӀэлъигъэкӀуэну, арщхьэкӀэ абы дзыхь ищӀакъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 659. [Нанэ:] Ялыхь, сэ япэ сигъэщ… [Си къуэм нэхъапэ дунейм сегъэхыж]. Хъуэпсэгъуэ нур, 282. Ӏэдэм матэр къыӀех фызыжьми щхьэлымкӀэ ехь, хъущӀэ хуэдэу зищӀу: Уэлэхьи, сымыщӀэ, ди шыпхъу, уолъагъу, уи нартыхур япэ изгъэщмэ, адрейхэм сыт жаӀэн? Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 630. Япэ итын (2). 1. (1). Зыгуэрым и пэ Ӏуэху гуэрым пэрытын. Сэ си япэ итам уэрэд жиӀэурэ письмор зэбгрихырт, сэ сефэурэ си Ӏуэху зэфӀызогъэкӀ, жиӀэу Сентрал и щхьэм щытхъужырт, зы бжьэ, бжьитӀ щӀикӀа нэужь. Нал къута, 288. 2. (1). ЗэманкӀэ зыгуэрым и пэ къихуэн, нэхъапэ къэхъун. Нысэр къашэнымкӀэ зы махуэкӀэ япэ иту музыкауэ цӀыкӀухэр грузовикым кърагъэтӀысхьэри ЩӀыӀэпс къуажэм къашат. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 575. Япэ къихуэн (2). ПӀалъэкӀэ нэхъапэ къэхъун. ХьэщӀэми Астемыр сыми ябзыщӀыр мырат: Щхьэлмывэкъуэ Коломейцовыр япэ дыдэ къыдыхьэным илъэс зыбгъупщӀкӀэ япэ къихуэу, ЩӀыӀэпс къуажэу къэзакъ станицэм пэмыжыжьэм Ӏуэхугъуэ бэлыхь гуэр къыщыхъуат. Хъуэпсэгъуэ нур, 201. Хэт а гъуэгу кӀыхьыр зыцӀыхур, Гугъуехь фыхуэзэм зэпыфчу, Къарууэ фиӀэр зы фщӀауэ, Лъэбакъуэ леикӀ фымычу, Фыкъихуэу пӀалъэм фэ япэ, Фыкъэзышахэр? – къыджаӀэм, ЯрещӀэ псоми жэуапыр: «Партыр ди пашэу», – жытӀэнущ. Партыр ди пашэу. «Партыр ди пашэу», 5.