пӀэм къыхэнэжын

къыхэнэжын а) (къыхенэж) перех. гл. 1. оставить кого-л. где-л., среди кого-л. / Зыхэтам, зыхэсам ящӀыгъуу къэгъэнэн. Зи гъусахэм къэхинэжын. 2. оставить на второй год (ученика) / Зыхэса классым етӀуанэ гъэми имыгъэкӀын, къыщӀэгъэнэжын. б) (къыхонэж) неперех. гл. 1. остаться где-л., среди кого-л. / Зыхэтам, зыхэсам къыщынэжын. 2. остаться на второй год / Зыхэса классым етӀуанэ гъэми къыщынэжын. ЕджакӀуэр етхуанэ классым къыхэнэжащ. ПӀэм къыхэнэжын см. пӀэ.

пӀэ I 1. место (определённое пространство, специально отведённое, предназначенное для кого-чего-л., или обычно занимаемое кем-чем-л.) / ЩӀыгум, уэгум е ахэм яхыхьэ пкъыгъуэхэм ящыщу зыгуэрым хухэха, и Ӏыхьэ, зыгуэр здэщыс, здэщыт, здэщылъ. Мывэр и пӀэм ихын. ЩӀалэр и пӀэм яхуикӀакъым. 2. отпечаток, след / Зыгуэрым и лъэужьу зыгуэрым къытенэ. Лъым ипӀэ. {И} пӀэ игъэувэжын поставить кого-л. на свое место. * Елдар фи къуажэ щӀэкӀуар нэгъуэщӀкъым, уи адэм къамэ къыхуизыхар и пӀэ иригъэувэжыну аращ. КӀ. А. {И} пӀэ игъэувэн поставить, назначить кого-л. на какую-л. должность вместо кого-нибудь. ПӀэ игъэщын сделать разметку на чём-л. (напр. на заготовке). Къэнжалым пӀэ игъэщын. {И} пӀэ ижыхьын застыть на месте, стоять, остановиться как вкопанный. * ЛӀыжьым жиӀэжхэр щызэхихым, щӀалэщӀэр и пӀэм ижыхьащ. Къэб. Пхыр къиӀэтар и дамащхьэм зэрытелъу и пӀэм ижыхьри, {Къарней} мыбэуэжу зэпхыдэӀукӀащ. КӀ. М. {И} пӀэ изэгъэжын успокоиться, утихомириться. * ЕтӀуанэ махуэм щхьэж и пӀэ изэгъэжащ. КӀ. А. {И} пӀэ изэгъэн расположиться где-л. (о ком-л.). * Псори я пӀэ изэгъа нэужь, гупым я унафэщӀыр ираджащ. Ӏуащхь. {И} пӀэ имызэгъэжын не находить себе места. * Хьэжы-Исмел и пӀэ изэгъэжыркъым, .. мэпапщэ, мэщатэ. Ш. А. {И} пӀэ имыхуэжын = {и} пӀэ имызэгъэн. Уэ щӀалэжь цӀыкӀур уи пӀэ ущӀимыхуэжыр сыту пӀэрэ? {И} пӀэ исыжын знать свое место, не совать нос в чужие дела. Уи пӀэ уисыжын нэхъыфӀ щыӀэкъым. {И} пӀэ исын = {и} пӀэ исыжын. * - Уи пӀэ ис, щӀалэ, уэ, - уэрыншэуи зэфӀэдгъэкӀынщ дэ а Ӏуэхур, - кӀиящ лӀыр. Щ. А. {И} пӀэ иувэн занять место кого-л., взять на себя обязанности кого-л. * Кулэ, узэрашэу, Уи пӀэ сиувэнщ. Хь. А. ПӀэ ищын = пӀэ игъэщын. {И} пӀэ къимыгъэкӀын убить, уложить на месте кого-л. * Зэ уэгъуэм и пӀэ къимыгъэкӀын. {И} пӀэ къимыкӀын умереть сразу, на месте. * Сэлим нэхъыфӀ дыдэу илъагъу шы пцӀэгъуэплъ дахэр къытехуэри и пӀэ къикӀакъым. Къ. Хь. {И} пӀэм зрилъэфыхьын проявлять нерешительность. * ЖиӀэн имыщӀэу, абы и пӀэ зрелъэфыхь. Щ. Ӏ. {Уи} пӀэм зичын тронуться, рвануться с места. * Зуримэ къеупщӀам екӀи фӀыкӀи жэуап иритыркъым, и нэр хъыджэбзым тедияуэ еплъу тӀэкӀурэ щотыжри, занщӀэу и пӀэм зреч. Ӏуащхь. {И} пӀэм идиихьын = {и} пӀэм ижыхьын. * Ӏэщхэри, Ӏэхъуэри, псыхъуэри, танэри, махуэри, дыгъэри - псори я пӀэм идиихьа хуэдэщи, зыри хъеижыркъым. Н. А. {И} пӀэм ижыхьын застыть на месте, остановиться как вкопанный. {И} пӀэм имызэгъэжын беспокоиться о ком-чём-л., переживать за кого-что-л. * Район псор зэрыпагэу щыта жэмыр сэ къыслъыса дауэ хъуну, жиӀэу Мысост и пӀэм изэгъэжыртэкъым. Ӏуащхь. {И} пӀэм итамэ букв. будь я на его месте... * Уи пӀэ ситамэ, зызущэхунти сыщысынт, Жыраслъэн. М. Б. {И} пӀэм иувэжын войти в привычную колею. * {ЛӀыжьым:} - АтӀэ, ар Ӏуэхукъым, щӀалэщи аращ, унэ ихьэм и пӀэ иувэжынущ. Ӏуащхь. {И} пӀэм иуджыхьын топтаться на месте. * - Ещанэ бригадэр зыкъом щӀауэ и пӀэм йоуджыхь, ахъумэ и пэкӀэ кӀуатэркъым. Ӏуащхь. {И} пӀэм иумэзэхэн = {и} пӀэм ижыхьын. * Ар зэуэ и пӀэм иумэзэхащ икӀи, мыбэуэжым хуэдэу, зэпхыдэӀукӀащ. Къэб. {И} пӀэм иуӀэгуэн поставить на {свое} место кого-л. * Дзокъуэ и псалъэ нахуэхэм Дзури и пӀэм ириуӀэгуащ, Жэмали пщӀантӀэпс щӀыӀэ къыпхихуащ. Къ. Хь. И пӀэм ихун вывести из себя кого-л. * {Зейнаб:} - Уэращ, хьэжы, мыр {Аслъэнджэрий} и пӀэм изыхур, армыхъумэ ар игъащӀэм ину къыдэпсэлъакъым. Ӏуащхь. {И} пӀэм къишын = {и} пӀэм ихун. * И къуэр и пӀэм къизыша Ӏуэхур зэрымыӀуэху цӀыкӀур Санят хьэкъ щыхъуащ. Хь. Хь. II 1. см. тепӀэнщӀэлъын. ПӀэр зэщӀэлъхьэжын. ПӀэр Ӏухын. 2. см. гъуэлъыпӀэ. Джэдур пӀэм исщ. ПӀэ гъэщхъэн лечь спать. * Абы нэхърэ нэхъыфӀкӀэ пхуэсӀуэни, укӀуэжрэ адэ уи хьэуазапӀэ бгъэщхъэжмэ. Къ. Хь. ПӀэ дзыжын просторечие = пӀэ щӀыжын. * - ПӀэ тӀэкӀур схуэдзыжынт, - жиӀэри лӀыр фызым хуеплъэкӀащ. Ӏуащхь. ПӀэ кӀуэцӀ имыгъуэлъхьэн не спать, бодрствовать. * ПӀэ кӀуэцӀ симыгъуалъхьэу сэ сызылъыхъуэр уэрт. Агъ. Л. ЖэщитӀ хъуащи ар {Гуащэнэху} пӀэ кӀуэцӀ игъуэлъхьакъым. Ж. Б. ПӀэм къыхэнэжын быть прикованным к постели. * Жейм емызэгъыжу, шхын лъэпкъ щымыкӀуэжу, ар {КӀунэ} пӀэм къыхэнэжат. ЛӀ. Ч. Ӏэрызехьэу пӀэм къыхэмынэжатэмэ, а уи гуапагъэми цӀыхугъэми {Алибей} и акъыл нэсынтэкъым. КӀ. Т. ПӀэм хэлъын болезнь свалила кого-л. Фызыжьыр илъэс зыбжанэ хъуауэ пӀэм хэлът. ПӀэм хиубыдэн = пӀэм хэлъын. ПӀэр щӀыжын постлать постель. ПӀэр ящӀыжри гъуэлъыжащ. пӀэ дэкӀуеигъуэ комплект постельного белья / Зы пӀэм ехьэлӀа тепӀэнщӀэлъынхэр. пӀэ лъапэ изножье (постели) / ПӀэ ущилъым деж, лъакъуэм хуэзэ Ӏыхьэ. ПӀэ лъапэм джэдур жейуэ телът.

КЪЫХЭНЭЖЫН (къыхонэж) лъэмыӀ. (8). 1. (1). Здыхэтам къэнэн. Унэм хэлъ щхьэгъубжэри зы закъуэщ, абыи абдж щӀагъуэ къыхэнэжакъым. МелыӀыч, 455. 2. (2). Зыгуэрым иужькӀэ къэнэн. Лъагъуныгъэр псым ихьамэ, Мывэ хужьу къыхонэж. Уи нэу, уи псэу сыкъэплъагъурт. «Вагъуэ махуэ», 370. И напщӀэ телъхэр хокӀуэдэж, ЗрагъэкӀами къахонэж. Зыхуейр къехъулӀэу зылӀ есащ… «Вагъуэ махуэ», 33. ◊ ПӀэм къыхэнэжын (3). Еплъ пӀэ III.

ПӀЭ III (7). ГъуэлъыпӀэ. Уэ лэгъунэм ущӀахьэнщи ПӀэр къыпфӀощӀыр къауц защӀэу. Сэ къыздэкӀуэ, жиӀэу щӀалэр. «Батырыбжьэ», 20. [Мариам:] Назифэ и пӀэр зэлъыӀумыхауэ къигъанэ и хабзэт, нэхъыбэу Ӏузыхыжыр сэрат, Исуф абы гу лъимытэу къэнэнт? Лэчымэ, 383. Хьэбас хъарзынэ дыдэу щилъагъум, си къуэм сыбгъэдэсыжынщ, сэри жьы сыхъупэм, сызезыхьэжынур си къуэр е си нысэр аращ, жиӀэри Ӏурарэ и «пащӀэ бзииплъыр» пӀэм къыхинэщ, и хьэпшып тӀэкӀур къызэщӀикъуэри я унэ къэкӀуэжащ, и къуэм зыгуэр къригъашэу игъэтӀысыжын и гугъэу. Къалэн, 430. ◊ ПӀэм къыхэнэн (1). Еплъ пӀэм къыхэнэжын. Хьэбас хъарзынэ дыдэу щилъагъум, си къуэм сыбгъэдэсыжынщ, сэри жьы сыхъупэм, сызезыхьэжынур си къуэр е си нысэр аращ, жиӀэри Ӏурарэ и «пащӀэ бзииплъыр» пӀэм къыхинэщ, и хьэпшып тӀэкӀур къызэщӀикъуэри я унэ къэкӀуэжащ, и къуэм зыгуэр къригъашэу игъэтӀысыжын и гугъэу. Къалэн, 430. ПӀэм къыхэнэжын (3). Ӏэрызехьэ хъун, и лъэр къыщӀэмыувэжын. Махуэ къэс Ӏузизэ и узыр хэкӀуатэ фӀэкӀа нэхъыфӀ хъуртэкъым, езыри мычэму бэгырт, зимыгъэзэжыфу пӀэм къыхэнэжауэ, и щӀыфэми зыхимыщӀэжу апхуэдэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 68. Лъэрымыхь дыдэу Ӏэрыгъашхэу пӀэм къыхэнэжыпэмэ, псы шынакъи къезытын имыгъуэту унэм къыщӀэнэж нэхърэ лӀэрэ зэгъэжмэ, нэхъыфӀщ [Дисэ]. ГущӀэгъу, 421. Ари мэжалӀэ къудейт [Дисэ], пӀэм къыхэнэжар гъэкъэбзэн хуейт, щыгъын щыгъыр къыщыхауэ. ГущӀэгъу, 422.