пӀэ

ошэкур/уэншэку, ПӀЭ; DÖŞEK

уэншэку/ошэкур, ПӀЭ; DÖŞEK

ПӀЭ, ошэкур/уэншэку; YATAK, DÖŞEK

Bu sonuç kitaptaki 3 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

пӀэ I 1. место (определённое пространство, специально отведённое, предназначенное для кого-чего-л., или обычно занимаемое кем-чем-л.) / ЩӀыгум, уэгум е ахэм яхыхьэ пкъыгъуэхэм ящыщу зыгуэрым хухэха, и Ӏыхьэ, зыгуэр здэщыс, здэщыт, здэщылъ. Мывэр и пӀэм ихын. ЩӀалэр и пӀэм яхуикӀакъым. 2. отпечаток, след / Зыгуэрым и лъэужьу зыгуэрым къытенэ. Лъым ипӀэ. {И} пӀэ игъэувэжын поставить кого-л. на свое место. * Елдар фи къуажэ щӀэкӀуар нэгъуэщӀкъым, уи адэм къамэ къыхуизыхар и пӀэ иригъэувэжыну аращ. КӀ. А. {И} пӀэ игъэувэн поставить, назначить кого-л. на какую-л. должность вместо кого-нибудь. ПӀэ игъэщын сделать разметку на чём-л. (напр. на заготовке). Къэнжалым пӀэ игъэщын. {И} пӀэ ижыхьын застыть на месте, стоять, остановиться как вкопанный. * ЛӀыжьым жиӀэжхэр щызэхихым, щӀалэщӀэр и пӀэм ижыхьащ. Къэб. Пхыр къиӀэтар и дамащхьэм зэрытелъу и пӀэм ижыхьри, {Къарней} мыбэуэжу зэпхыдэӀукӀащ. КӀ. М. {И} пӀэ изэгъэжын успокоиться, утихомириться. * ЕтӀуанэ махуэм щхьэж и пӀэ изэгъэжащ. КӀ. А. {И} пӀэ изэгъэн расположиться где-л. (о ком-л.). * Псори я пӀэ изэгъа нэужь, гупым я унафэщӀыр ираджащ. Ӏуащхь. {И} пӀэ имызэгъэжын не находить себе места. * Хьэжы-Исмел и пӀэ изэгъэжыркъым, .. мэпапщэ, мэщатэ. Ш. А. {И} пӀэ имыхуэжын = {и} пӀэ имызэгъэн. Уэ щӀалэжь цӀыкӀур уи пӀэ ущӀимыхуэжыр сыту пӀэрэ? {И} пӀэ исыжын знать свое место, не совать нос в чужие дела. Уи пӀэ уисыжын нэхъыфӀ щыӀэкъым. {И} пӀэ исын = {и} пӀэ исыжын. * - Уи пӀэ ис, щӀалэ, уэ, - уэрыншэуи зэфӀэдгъэкӀынщ дэ а Ӏуэхур, - кӀиящ лӀыр. Щ. А. {И} пӀэ иувэн занять место кого-л., взять на себя обязанности кого-л. * Кулэ, узэрашэу, Уи пӀэ сиувэнщ. Хь. А. ПӀэ ищын = пӀэ игъэщын. {И} пӀэ къимыгъэкӀын убить, уложить на месте кого-л. * Зэ уэгъуэм и пӀэ къимыгъэкӀын. {И} пӀэ къимыкӀын умереть сразу, на месте. * Сэлим нэхъыфӀ дыдэу илъагъу шы пцӀэгъуэплъ дахэр къытехуэри и пӀэ къикӀакъым. Къ. Хь. {И} пӀэм зрилъэфыхьын проявлять нерешительность. * ЖиӀэн имыщӀэу, абы и пӀэ зрелъэфыхь. Щ. Ӏ. {Уи} пӀэм зичын тронуться, рвануться с места. * Зуримэ къеупщӀам екӀи фӀыкӀи жэуап иритыркъым, и нэр хъыджэбзым тедияуэ еплъу тӀэкӀурэ щотыжри, занщӀэу и пӀэм зреч. Ӏуащхь. {И} пӀэм идиихьын = {и} пӀэм ижыхьын. * Ӏэщхэри, Ӏэхъуэри, псыхъуэри, танэри, махуэри, дыгъэри - псори я пӀэм идиихьа хуэдэщи, зыри хъеижыркъым. Н. А. {И} пӀэм ижыхьын застыть на месте, остановиться как вкопанный. {И} пӀэм имызэгъэжын беспокоиться о ком-чём-л., переживать за кого-что-л. * Район псор зэрыпагэу щыта жэмыр сэ къыслъыса дауэ хъуну, жиӀэу Мысост и пӀэм изэгъэжыртэкъым. Ӏуащхь. {И} пӀэм итамэ букв. будь я на его месте... * Уи пӀэ ситамэ, зызущэхунти сыщысынт, Жыраслъэн. М. Б. {И} пӀэм иувэжын войти в привычную колею. * {ЛӀыжьым:} - АтӀэ, ар Ӏуэхукъым, щӀалэщи аращ, унэ ихьэм и пӀэ иувэжынущ. Ӏуащхь. {И} пӀэм иуджыхьын топтаться на месте. * - Ещанэ бригадэр зыкъом щӀауэ и пӀэм йоуджыхь, ахъумэ и пэкӀэ кӀуатэркъым. Ӏуащхь. {И} пӀэм иумэзэхэн = {и} пӀэм ижыхьын. * Ар зэуэ и пӀэм иумэзэхащ икӀи, мыбэуэжым хуэдэу, зэпхыдэӀукӀащ. Къэб. {И} пӀэм иуӀэгуэн поставить на {свое} место кого-л. * Дзокъуэ и псалъэ нахуэхэм Дзури и пӀэм ириуӀэгуащ, Жэмали пщӀантӀэпс щӀыӀэ къыпхихуащ. Къ. Хь. И пӀэм ихун вывести из себя кого-л. * {Зейнаб:} - Уэращ, хьэжы, мыр {Аслъэнджэрий} и пӀэм изыхур, армыхъумэ ар игъащӀэм ину къыдэпсэлъакъым. Ӏуащхь. {И} пӀэм къишын = {и} пӀэм ихун. * И къуэр и пӀэм къизыша Ӏуэхур зэрымыӀуэху цӀыкӀур Санят хьэкъ щыхъуащ. Хь. Хь. II 1. см. тепӀэнщӀэлъын. ПӀэр зэщӀэлъхьэжын. ПӀэр Ӏухын. 2. см. гъуэлъыпӀэ. Джэдур пӀэм исщ. ПӀэ гъэщхъэн лечь спать. * Абы нэхърэ нэхъыфӀкӀэ пхуэсӀуэни, укӀуэжрэ адэ уи хьэуазапӀэ бгъэщхъэжмэ. Къ. Хь. ПӀэ дзыжын просторечие = пӀэ щӀыжын. * - ПӀэ тӀэкӀур схуэдзыжынт, - жиӀэри лӀыр фызым хуеплъэкӀащ. Ӏуащхь. ПӀэ кӀуэцӀ имыгъуэлъхьэн не спать, бодрствовать. * ПӀэ кӀуэцӀ симыгъуалъхьэу сэ сызылъыхъуэр уэрт. Агъ. Л. ЖэщитӀ хъуащи ар {Гуащэнэху} пӀэ кӀуэцӀ игъуэлъхьакъым. Ж. Б. ПӀэм къыхэнэжын быть прикованным к постели. * Жейм емызэгъыжу, шхын лъэпкъ щымыкӀуэжу, ар {КӀунэ} пӀэм къыхэнэжат. ЛӀ. Ч. Ӏэрызехьэу пӀэм къыхэмынэжатэмэ, а уи гуапагъэми цӀыхугъэми {Алибей} и акъыл нэсынтэкъым. КӀ. Т. ПӀэм хэлъын болезнь свалила кого-л. Фызыжьыр илъэс зыбжанэ хъуауэ пӀэм хэлът. ПӀэм хиубыдэн = пӀэм хэлъын. ПӀэр щӀыжын постлать постель. ПӀэр ящӀыжри гъуэлъыжащ. пӀэ дэкӀуеигъуэ комплект постельного белья / Зы пӀэм ехьэлӀа тепӀэнщӀэлъынхэр. пӀэ лъапэ изножье (постели) / ПӀэ ущилъым деж, лъакъуэм хуэзэ Ӏыхьэ. ПӀэ лъапэм джэдур жейуэ телът.

ПӀЭ I (25). Зыгуэрым хухэха, и увыпӀэ, щытыпӀэ, щылъыпӀэ. Аралпыр бэлыхь гуэрым зэрыхэтыр ӀупщӀт, и пэм мафӀэр кърихырт, пэцыр илыгъуэу, и жьакӀэр къабзэлъабзэу зэщӀэупса щхьэкӀэ, нэхъ лъагъугъуафӀэ хъуатэкъым, и дамэр хишу адэкӀэ-мыдэкӀэ дэплъырт и пӀэ итын хуэмышыӀэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 114. Хьэбибэ и пӀэм имыкӀыжыфу итт, и фэр шэхум хуэдэу пыкӀауэ, Апчарэрэ Иринэрэ шынауэ унэм къыщӀэкӀыртэкъым. Нал къута, 291. [Хьэбибэ Апчарэ жриӀэу:] АтӀэ секретарым и секретарыпӀэ иресыж [Чокэ]. Щынэхужьыкъуэ, 25. ◊ [И] пӀэ игъэувэжын (2). И увыпӀэм, здэщытын хуейм гъэувыжын. Умыгузавэ, жиӀэрт Саримэ, Елдар фи къуажэ щӀэкӀуар нэгъуэщӀкъым, уи адэм къамэ къыхуизыхар и пӀэ иригъэувэжыну аращ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 538. [И] пӀэ игъэувэн (1). Зыгуэрым и къулыкъур нэгъуэщӀым Ӏэрыхьэн. Къылышбий и къуэр а къомым хэплъэри и гум къэкӀащ: «Махъсидэ Алий къады къуэдзэти зауэм къыщаукӀащ, абы и пӀэ игъэувэн хуейм къурӀэныр фӀыуэ ищӀэу икӀи жьакӀуэу щытын хуейщ, Астемыр узыхуей дыдэм хуэдэщ, атӀэ ар абы дгъакӀуэ щхьэ мыхъурэ», - жиӀэри. Хъуэпсэгъуэ нур, 121. [И] пӀэ изэгъэжын (4). И гур псэхужын, зэрыщытам теувэжын. ЕтӀуанэрей махуэм Таша сымэ ягу къеуар ящыгъупщэжри щхьэж и пӀэ изэгъэжащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 604. ТӀэкӀу-тӀэкӀуурэ псори и пӀэ изэгъэжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 135. Колхоз жэмыр щагуэшкӀэ, рекордисткэу район псор зэрыпагэу щыта жэмыр сэ къыслъыса дауэ хъуну, жиӀэу, и пӀэм изэгъэжыртэкъым [Мысост]. Щынэхужьыкъуэ, 7. [И] пӀэ изэгъэн (5). Еплъ [и] пӀэ изэгъэжын. Ар [нэмыцэ авиацэ къатеуар] щилъагъум, Апчарэ и пӀэм изэгъэнт. Нал къута, 214. Къызэхуэсахэр сабыр хъуащ, уеблэмэ зыми емыдаӀуэу щыта щӀалэ цӀыкӀуэхэри я пӀэм изэгъащ, къамыжыхьыжу. Хъуэпсэгъуэ нур, 154. Ӏурарэ хьэрычэт гуэр ищӀэн хуей хъуащи, и пӀэм изагъэркъым, къалэн куэдыщэ и пщэм къыдэхуэри иригъэшащ, илӀми сызехьэ, си пӀэр гъэкъабзэ, сэри схуэфащэ къысхуэщӀэ, жеӀэри и лъакъуэ башыр егъэдалъэри пӀэм хэлъщ, и пащӀагъуэшхуитӀыр къыхэпӀиикӀыу. Къалэн, 430. [И] пӀэ имызэгъэ(жы)н (7). Зыгуэрым хуабжьэу игъэпӀейтеин, иригузэвэн. Тафэ щхъуантӀэм мэзым хэту Лагерь пщыӀэр хыболъагъуэ, Строй ящӀауэ, мес, зэхэту, Я пӀэм цӀыхухэр имызагъэу Пионерхэр хьэщӀэ лъапӀэм Пэплъэу хэтхэщ мо мэз лъапэм. «Тисей», 481. [Дэфэрэдж:] Трубкэр теслъхьэжрэ жэщ хьэщӀэм дежкӀэ нэбгъузкӀэ сыхуеплъэкӀмэ, и фэр покӀыр, и пӀэми имызэгъэжу зеплъыхь, сэри си мурадыр къызохъулӀэ жысӀэу, сыкъотэджри бжэр согъэбыдэ, ӀункӀыбзэӀухыр си халат жыпым изолъхьэжри, зыхузогъазэ «хьэщӀэм»: - Иджыпсту уахуэзэнущ узыхуэзапхъэм, узыхуэзэну пфӀэфӀар яхэмытми, ягъэ кӀынкъым. Лъапсэ, 95. [И] пӀэ имытын (1). Зыужьын, и зэфӀэкӀэхэм хэгъэхъуэн. Псалъэ жаӀэм дэ додаӀуэ, Ди Аслъэныр и пӀэм иткъым, Ар зыхуэзэм йоӀущащэ, И мурадыр пщӀэну щыткъым. Къуажэ лавкэм. «Партыр ди пашэу», 31. [И] пӀэм инэн (1). Зымыгъэхъеижыфын. Астемыр занщӀэу и пӀэм инащ, адэкӀэ мыкӀуэфу. Хъуэпсэгъуэ нур, 66. [И] пӀэм исыжын (1). И мыӀуэху зэримыхуэу, имыщӀапхъэ имыщӀэу псэун. [Дэфэрэдж район тхьэмадэм жриӀэу:] НтӀэ, тхьэмадэ, уи пӀэ исыж, хьэкъыуи зыпхыгъэкӀ: цӀыхухъум яфӀэт щхьэм хуэдэ къабзэщ цӀыхубзым яфӀэтри, амазонкэ сыт жыхуаӀэри хъыбарщ, зы амазонкэ дунейм тетакъым икӀи теткъым. Лъапсэ, 18-19. [И] пӀэм имыкӀыжыфын (5). Зимыгъэхъеижыфу къэнэн. Хьэбибэ и пӀэм имыкӀыжыфу итт, и фэр шэхум хуэдэу пыкӀауэ, Апчарэрэ Иринэрэ шынауэ унэм къыщӀэкӀыртэкъым. Нал къута, 291. [Уи] пӀэм уимыкӀын (2). Зымыгъэхъеин, уи пӀэм уитын. [Чачэ:] Езы молэ Сэид жиӀэжу зэхэзмыхамэ, ялыхь, псори дызыхуэпщылӀу напэ хужькӀэ дызыхуэкӀуэжын, сызэрытым сумыгъэкӀыу щӀы къатиблкӀэ сыкӀуэцӀрыгъэху… Хъуэпсэгъуэ нур, 239.[И] пӀэм имыкӀыфын (1). Зыхуэмыгъэхъейуэ, и лъакъуэр хузэблэмыхыу щытын. Нурхьэлий и пӀэм имыкӀыфу, зыгуэр мащӀэу къеӀунщӀри лъэбакъуэ щичым, джалэ пэтащ, арщхьэкӀэ нэхъ гъунэгъуу щытхэм ящыщ зы къапхъуэри къызэфӀигъэувэжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 155. [И] пӀэ исын (7). Еплъ [и] пӀэм исыжын. [Жыраслъэн Астемыр жриӀэу:] Зэ уи пӀэ ис, гуэншэрыкъ. Хъуэпсэгъуэ нур, 91. [Астемыр Думэсарэ жриӀэу:] Уи пӀэм ис, уи Ӏэр псывэм хыумыӀу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 542. [ЗэӀущӀэм хэтхэм:] Щыгъэт, Долэт, уи пӀэ ис. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 649. [И] пӀэ иувэн (4). 1. (2). Зыгуэрым и щытыкӀэм ихьэн, ар зыхуэдэр къэщӀэн. Ар пэжрэ пцӀырэ зэбгъэщӀэнум, Къиувэ си пӀи сыкъэпщӀэнщ Сэ бгым сахуэдэу хьэлъэ стелъщи. «Батырыбжьэ», 41. 2. (2). Зыгуэрым и къулыкъум теувэн. Апхуэдэ гуэр Астемыр и натӀэм илъу къыщӀэкӀынт Мурад Щамхьун деж шыхъуэу щыӀуувам, сыту жыпӀэмэ ар зи пӀэ иувар къулейсыз гуэрт. Хъуэпсэгъуэ нур, 165. Якъуб и пӀэ иуващ. Нал къута, 264. [И] пӀэ къимыкӀын (3). Зэуэзэпсу, занщӀэу и псэр хэкӀын. [Къазыхъуэ Мухъутар] И гъусэм лагъым къытехуэри и пӀэм къикӀакъым. Щынэхужьыкъуэ, 71. Нахъуи псэлъэрейм ящыщкъым, щысыфынущ, уеблэмэ уигъэмэхыфынущ и пӀэм къимыкӀыу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 503-504. Фоч тӀэу уэгъуэ щызэхахым, вэуэ губгъуэм итхэр къызэхуэсмэ – тӀури [Хьэкурынэрэ Къэрэжьрэ] зэшэзэпӀэу зэрыукӀауэ къыщӀэкӀащ, я пӀэм къимыкӀыу. Лъапсэ, 106. [И] пӀэм итамэ (2). Абы хуэдэу, абы ещхьу щытамэ. [Долэт:] СогъэпцӀ, Астемыр, уи пӀэ ситам, хуэзгъэгъутэм абы уэр щхьэкӀэ жиӀар. Хъуэпсэгъуэ нур, 323. Якъуб и пӀэм итамэ, езы Локотоши ищӀэнур арагъэнкӀи хъунт. Нал къута, 295. ПӀэ ихьэн (1). ЛӀам и пӀэ ихьэщ дыгъужьри Хъуащ Ӏулъхьэ мардэр тӀурытӀ. Зи мет зыхъуэжым. «Батырыбжьэ», 77.

ПӀЭ II (2). Лъэужьу зыгуэрым къытенэ, абы къигъанэ пӀэ. НэгъуэщӀ щӀыпӀэу ди сэлэтхэм Я шырыкъум пӀэ щищӀауэ, Власть народым щаӀэщӀэлъым Соплъ я тыгъэ къагъэхьауэ. Лъэпкъхэм я тыгъэ. «Партыр ди пашэу», 58. Дахэуэсу тхьэӀухудыр А фыз удым къыпоувыр, ЩӀым теувэм пӀэ имыщӀу… «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 114.

ПӀЭ III (7). ГъуэлъыпӀэ. Уэ лэгъунэм ущӀахьэнщи ПӀэр къыпфӀощӀыр къауц защӀэу. Сэ къыздэкӀуэ, жиӀэу щӀалэр. «Батырыбжьэ», 20. [Мариам:] Назифэ и пӀэр зэлъыӀумыхауэ къигъанэ и хабзэт, нэхъыбэу Ӏузыхыжыр сэрат, Исуф абы гу лъимытэу къэнэнт? Лэчымэ, 383. Хьэбас хъарзынэ дыдэу щилъагъум, си къуэм сыбгъэдэсыжынщ, сэри жьы сыхъупэм, сызезыхьэжынур си къуэр е си нысэр аращ, жиӀэри Ӏурарэ и «пащӀэ бзииплъыр» пӀэм къыхинэщ, и хьэпшып тӀэкӀур къызэщӀикъуэри я унэ къэкӀуэжащ, и къуэм зыгуэр къригъашэу игъэтӀысыжын и гугъэу. Къалэн, 430. ◊ ПӀэм къыхэнэн (1). Еплъ пӀэм къыхэнэжын. Хьэбас хъарзынэ дыдэу щилъагъум, си къуэм сыбгъэдэсыжынщ, сэри жьы сыхъупэм, сызезыхьэжынур си къуэр е си нысэр аращ, жиӀэри Ӏурарэ и «пащӀэ бзииплъыр» пӀэм къыхинэщ, и хьэпшып тӀэкӀур къызэщӀикъуэри я унэ къэкӀуэжащ, и къуэм зыгуэр къригъашэу игъэтӀысыжын и гугъэу. Къалэн, 430. ПӀэм къыхэнэжын (3). Ӏэрызехьэ хъун, и лъэр къыщӀэмыувэжын. Махуэ къэс Ӏузизэ и узыр хэкӀуатэ фӀэкӀа нэхъыфӀ хъуртэкъым, езыри мычэму бэгырт, зимыгъэзэжыфу пӀэм къыхэнэжауэ, и щӀыфэми зыхимыщӀэжу апхуэдэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 68. Лъэрымыхь дыдэу Ӏэрыгъашхэу пӀэм къыхэнэжыпэмэ, псы шынакъи къезытын имыгъуэту унэм къыщӀэнэж нэхърэ лӀэрэ зэгъэжмэ, нэхъыфӀщ [Дисэ]. ГущӀэгъу, 421. Ари мэжалӀэ къудейт [Дисэ], пӀэм къыхэнэжар гъэкъэбзэн хуейт, щыгъын щыгъыр къыщыхауэ. ГущӀэгъу, 422.