шэ

шэ/щэсы, гъэлъэш/гъэлъэщ, зыгъэлъэш/зыгъэлъэщ, чӀэгъэпыталъ/щӀэгъэбыдэ, къот/къуэт, ГАРАНТИЕ; GARANTİ

шэ/щэсы; GARANTÖR

шэ/щэсы, ОЧЫЛ/УЭЧЫЛ; KEFİL

шэ/щэ; KURŞUN, MERMİ, SÜT

щэ/шэ; KURŞUN

щэ/шэ; MERMİ

щэ/шэ; SÜT

Bu sonuç kitaptaki 7 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

шэ I 1. молоко (напр. коровье) / ШэжэурыпӀ псэущхьэр лъхуа нэужь, къилъхуам и шхыныгъуэу и бгъэм, и шхуэлым къыщӀэкӀ ткӀуаткӀуэ хужь пӀащӀэр. Шэр гъэпщтын. * Шэм исар шхум йопщэ. (погов.) 2. молоко (беловатый сок некоторых растений) / Языныкъуэ къэкӀыгъэхэм я асу хужьыфэм ироджэ. Нартыху хьэдзэ цӀынэхэм шэр къащӀож. Шэ зэдзын заквасить молоко (для приготовления кислого молока). Шэм кӀэричын уменьшиться - о надое. Шэм кӀэрыхун = шэм кӀэричын. Шэм лъатэпс етын заквасить молоко (для приготовления сыра). Шэр зэщӀэкӀын скиснуть - о молоке. {И} шэр кӀуэдын пропасть - о молоке. Шэр къикӀын убежать - о молоке. Шэр къыӀурож молоко на губах не обсохло. шэ гъэпщта кипяченное молоко / Шэ къытегъэва, къэгъэкъуэлъа. шэ гъэубэнджа заквашенное молоко (для получения творога) / Кхъуейлъалъэ ящӀыну зэщӀагъэкӀа шэ. шэ за процеженное молоко / Кхъузанэ, щэкӀ с. ху. щӀагъэкӀыу ягъэкъэбза шэ. шэ кхъуейжьапхъэ второе молочное блюдо / Шэм къыхэщӀыкӀа кхъуейжьапхъэ; зэхэгъажьэ. шэ мыгъэпщт сырое молоко / Шэ цӀынэ. Шэ мыгъэпщтыр псынщӀэу мэфӀэӀу. шэ мыз не процеженное молоко / Кхъузанэ, щэкӀ с. ху. щӀэмыгъэкӀа шэ. шэ хьэнтхъупс молочный суп / ШэкӀэ зэӀыха хьэнтхъупс. шэ хьэтыкъ мало-каб. маленькие чуреки из пшенной или кукурузной муки на молоке / ШэкӀэ пща хупцӀынэм къыхэщӀыкӀа хьэлу (чыржын) цӀыкӀу (хугу е нартыху хьэжыгъэр шэрэ шатэкӀэ япщри, Ӏум къилъалъэу гъущэ, гурыхь хъуху ягъажьэ). шэ щӀэхуа снятое молоко, обрат / ШэщӀэхум щӀагъэкӀа, шатэ зытраха шэ. Шэ щӀэхуа кхъуей. II 1. патрон / Ӏэщэр ягъэуэн папщӀэ зэраузэдыр. Фочым шэ илъхьэн. 2. пуля; снаряд / Фоч, кӀэрахъуэ с. ху. Ӏэщэхэр уа нэужь, я пэм къилъэтыр. * Шэм сынокӀуэ, жиӀэркъым. (погов.) Шэрэ блэрэ зэблэкӀкъым. (погов.) 3. см. шабзэ. * Къэгъази зы шэ къахэдзэ, зедзыхи зы хьэдэ къыздэщти, уэркъ напэр диӀэу ди Хэку дихьэжынщ. фольк. Шэуэ техуэн поразить, убить словом, вестью. * Елдар къэгубжьакъым, Думэсарэ и псалъэр шэуэ техуами. КӀ. А. Шэм уихь пренебреж. сл. пропади пропадом. шэ ехьэрыкъу мало-каб. см. шэ цӀыва. Шэ ехьэрыкъу къытехуэн. шэ къэуэж 1. разрывной снаряд; разрывная пуля / Зытехуэнум техуа нэужь къауэ шэ. * Къуэ уэх пшагъуэбэм топхэр щыгъуахъуэу Шэ къуэж лъалъэхэр щохуэххэ. Щ. А. 2. переносное то, что чревато плохими последствиями / Е къызэрыкӀынкӀэ хъуну Ӏуэху. шэ цӀыва шальная пуля / Трамыгъэпсауэ зэрымыщӀэкӀэ зыгуэрым техуэ, блэкӀ шэ. Шэ цӀыва къытехуэн. Шэ цӀывам хуэдэу (кӀуэн) очень быстро, стремительно (идти, бежать).

ШЭ I (65). ШэрыпӀ псэущхьэхэр лъхуа нэужь, къилъхуам и шхыныгъуэу и бгъэм, и шхуэлым къыщӀэкӀ ткӀуаткӀуэ хужь пӀащӀэр. Я пщӀантӀэ къосыжри [Дзэшу] Жангулэз жэмыр къиша къудейуэ шэ пэгун иӀыгъыу пщӀантӀэм дэту къыхуозэж. КӀапсэ кӀапэ, 17. [Астемыр:] Иджыщ шэр зэрышэу щытмэ, нэхъыфӀу къыщалъытэр, цӀыхур зыуэ, зэакъылэгъуу, зым кӀэрыхуар зым къищтэжу хъумэ, нэхъыфӀу къыщалъытэр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 652. Губгъуэм дихумэ и бжэн хъушэр, И хьэлыгъуу шхыну иӀэр, МэжэлӀамэ, ◊ Шэ Ӏурыжын (1). ЩӀалэ дыдэу щытын. Си къарухэм зыпумышэ, Шэр пӀурыжу укӀуэдынщ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 414. Шэкъым, лыкъым (1). Е шэ куэду къыуиткъым, е лы тэмэму кӀэрылъкъым, жыхуиӀэщ. (Е фэ телъкъым, е мыхьэнэ иӀэкъым). [Мэуэ жызыӀи щыӀэщ:] ЛӀо а къыхэпхар зищӀысыр [жэмыр]? Шэкъым, лыкъым?.. Щынэхужьыкъуэ, 11. Шхуми ес, шэми ес (2). Еплъ шху.

ШЭ II (65). 1. (28). Ӏэщэр ягъэуэн щхьэкӀэ зэраузэдыр. ЩакӀуэ фочыр зэраузэдыр кхъуэ пӀащэ къызэраукӀ шэм хуэдэти, къызэрытехуэу щхьэпридзри и джабэ лъэныкъуэр гуихауэ псым хэхуэри, бгъуэтым къащтэ. Щынэхужьыкъуэ, 67. Астемыр къыӀэщӀэхуа кӀэрахъуэр зыгуэрым къищтэри, шитӀ къинэжати, шы кӀэху зи лъакъуэ зэпыудам и щхьэм еуэри иукӀащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 170. Ӏихьрэм сыт жиӀэу зыхэмытын хэмыту [Къэрэмырзэ], фащэ къекӀу щыгъыу, къамэ кӀэрыщӀауэ, сэшхуэр гуэлъу, маузерыр гуэлэлу, маузерышэри куэду иӀыгъыу гъуэгум теуващ. Лыгъэ, 413. 2. (1). Еплъ шабзэшэ. Сэтэней гуащэм шэр тохуэ, Хуэмышэчыжуи мэджалэ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 426. 3. (1). Кхъухьлъатэм кърадз бомбэ. Зым зыр кӀэлъыкӀуэу, къру хабзэу, Пшэм хэту щӀыгур зэпаплъыхь, Жыласэ щӀыкӀэу, бийм хуагъазэу Шэ плъыжь Ӏэрамэр къырапхъых. ЗэкъуэшитӀ. «ЩӀалэгъуэ щӀыналъэ», 17. 4. (35). Фоч, кӀэрахъуэ с.ху. Ӏэщэхэр уа нэужь, я пэм къилъэтыр. Сэ къыстехуакъым биишэ, ЛӀэныгъэр благъэу къысфӀэщӀри ЗысщӀащ уӀэгъэ сэр-сэру. «Адэ», 136. АвтоматкӀэ бжэм шэр къытрагъэлъалъэ [нэмыцэм]. Щынэхужьыкъуэ, 66. Дисэ шэ къытехуа и гугъэри джалэ пэтащ, арщхьэкӀэ къызэрытемыхуар псынщӀэу къыщищӀэм, нэхъри кӀийуэ хуежьащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 104. ◊ Шэ фӀыцӀэу къытехуэн (1). Псалъэ, Ӏуэхугъуэ гуэр жагъуэ дыдэ щыхъун, и гум щӀыхьэн. Пщэдджыжьыр къэсри, тас-къубгъаныр Анэм иӀыгъыу хукъуэплъащ, Пэшым щӀыхьэпэу и къуэм Ӏуплъэм – Шэ фӀыцӀэр и гум къытехуащ. Къазджэрий. «Вагъуэ махуэ», 12. Мариам ар зэхихмэ, шэ фӀыцӀэу къытохуэри и щхьэм мыгъуагъэ хуехьыж. Лэчымэ, 391. Шэуэ зыпхыдзын (1). Псалъэр жагъуэ щыхъун. Мырзэ и псалъэм шэуэ зыщызыпхидз щыӀэт, Лусанэ къылъыхъу молэр зи пэлъэщыртэкъым а джэгуакӀуэ-уэрэдусым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 669. Шэуэ техуэн (6). Псалъэр жагъуэ дыдэ щыхъун, и гум щӀыхьэн. Якъуб, ар [псалъэхэр] шэм хуэдэу техуауэ къызэщӀэплъащи, зэгуоуд. Нал къута, 255. Модрей дохутыру иувыкӀахэм анестезиологым жиӀар шэуэ ятехуащ. Лъапсэ, 16. Долэт и псалъэр Мусэ шэуэ техуащ, Мусэ быныншэу зэрыщытым трищӀыхьу къыфӀэщӀри. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 644. [Алыджыкъуэ:] – Си псалъэм афицарыр къызэригъэкӀащ, жысӀар шэуэ техуащ. МелыӀыч, 465.