хабзэ

ХАБЗЭ, ГЪЭПСЫКӀ(Э), КЪЭРАЛ ГЪЭПСЫКӀ(Э), (Абз. ХАБЗЭ/ ЦӀАС); РЕЖИМ; DÜZEN, REJİM

ХАБЗЭ, (Абз. ХАБЗЭ), ЗАКОН; KANUN, YASA

ХАБЗЭ, (Абз. ХАБЗЭ/АЧӀАС); ÖRF, ÂDET, GELENEK, TÖRE, KURAL

ГЪЭПСЫКӀ(Э), ХАБЗЭ, КЪЭРАЛ ГЪЭПСЫКӀ(Э), РЕЖИМ; REJİM

КЪЭРАЛ ГЪЭПСЫКӀ(Э), ГЪЭПСЫКӀ(Э), ХАБЗЭ, РЕЖИМ; REJİM

Bu sonuç kitaptaki 5 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

хабзэ 1. обычай, традиция; этикет / ЦӀыхухэм я зэхущытыкӀэн хуеймрэ я псэукӀэнумрэ теухуауэ ижь-ижьыжкӀэ къадэгъуэгурыкӀуэ дуней тетыкӀэ. * Анэ и хабзэ пхъум и бзыпхъэщ (погов.) 2. закон / УмыгъэзэщӀэну Ӏэмал имыӀэу къэралым игъэува Ӏуэхугъуэ. Хабзэ ткӀий. * Хабзэ зехьэн соблюдать обычаи, традиции. Хабзэ кӀэлъызехьэн быть учтивым, корректным по отношению к кому-л. Хабзэ мыщӀэн не знать, не соблюдать обычаи, традиции. Хабзэ хэлъын соблюдать традиции, обычаи. Хабзэ хуэхъун войти в привычку. Хабзэ Ӏыгъын придерживаться традиций, соблюдать обычаи. Хабзи бзыпхъи мыщӀэн не знать ни законов, ни обычаев, ни традиций. Хабзэм ешэлӀэн привлечь к закону. Хабзэм къемызэгъын не по традиции; не по закону. * Зеиншэр къулейсызу къэдгъэнэныр ди адыгэ хабзэм къезэгъыркъым. П. Б. Хабзэм тетын придерживаться закона, обычаев, традиций. Хабзэм щӀэкъун быть поборником закона; придерживаться обычаев, традиций. Хабзэр къутэн нарушать обычаи.

ХАБЗЭ I (94). ЦӀыхухэм я зэхущытыкӀэн хуеймрэ я псэукӀэнумрэ теухуауэ ижь-ижьыжкӀэ къадэгъуэгурыкӀуэ дуней тетыкӀэ. ИгъащӀэм хабзэри аращ: хьэгъуэлӀыгъуэм сыхэтынщ, жызыӀэу хэт къакӀуэми, уи хьэщӀэщи, егъэблъагъэ, хуэфэщэн увыӀэпӀэ ет. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 582. ИгъащӀэм Гупсыси псалъэ, упсэлъэнум, Зумыплъыхьауи умытӀыс – ЩӀапӀыкӀат а хабзэм бын къащӀэхъуэр, ЩӀыхь ар зымыдэм къалъымыст. Ди лъэпкъ и псалъэ епцӀыжакъым. «Дамыгъэ», 208. ИгъащӀэм адыгэм я хабзэщ дэхуэхам дэӀэпыкъуу, уанэгу къихуар ирагъэтӀысхьэжу. Нал къута, 271. Хабзэ зехьэжын (1). Хэлъын, гъэзэщӀэн. Ди бзэмкӀэ дыпсэлъэжу, ди хабзэ зетхьэжу дыпсэу щхьэ мыхъурэ? Лъапсэ, 73. Хабзэ илъын (1). Унагъуэм хабзэ зехьэн, гъэзэщӀэн. Куэд къилъэжьмэ, куэд яшхырт, мащӀэ къилэжьмэ, етӀанэгъэ нэс зэрагъэзэхуэн хуейт, и унагъуэми [Дэрдэхь] хабзэшхуэ илът, быныр цӀыкӀу щӀыкӀэ хабзэм ирагъасэу. Хьэсэпэхъумэ, 417. Хабзэ иӀэн (1). Еплъ хабзэ илъын. Дадэм жеӀэ: «Ди лъэныкъуэм Ӏахыжащ пщылӀу щыӀэр, Фэ фи хэкуу куэд хуэныкъуэм ЩӀагъуэу щыткъым хабзэу фиӀэр». «Тисей», 505. Хабзэ къэублэн (1). ЩымыӀэ хабзэ гуэр къегъэжьэн. [Дзэшу и щхьэгъусэм жриӀэу:] Мэлыфэр темылъу ящэу, алыхь, сымылъэгъуа, жаӀэуи зэхэзмыха, абы хуэдэ хабзэ иджы къамыубламэ. КӀапсэ кӀапэ, 11. Хабзэ мыщӀэн (2). МыгъэзэщӀэн. Е бзэ имыщӀэу, е я хабзэ имыщӀэу ар[Иринэ] зыхэсым яхэсын щхьэкӀэ и щхьэгъусэр фӀыщэу илъагъун хуейкъэ. Нал къута, 234. Хабзэ хэлъын (9). Еплъ хабзэ зехьэжын. ЛӀыгъур цӀыкӀу ар щилъагъум, хабзэшхуэ зыхигъэлъу жэри, хьэщӀэм шыр къыӀихри шы фӀэдзапӀэм ирипхащ. Лъапсэ, 102. ТӀуми [Дзэшурэ и щхьэгъусэ Жангулэзрэ] хабзэшхуэ яхэлъу, адыгагъэм гугъу зыдрагъэхь. КӀапсэ кӀапэ, 6. ЩӀыхуэкӀэ псэуа ухъуркъым, езы Исуфи хабзэшхуэ хэлъщ, лъэӀуэн и щхьэм хуихьыркъым. Лэчымэ, 389. Хабзэр ӀэщӀыб щӀын (1). Хабзэр къимыдзэн, пымылъын. Хабзэр ӀэщӀыб дощӀри аращ, жиӀэри Бекъан езыми зигъэкъуаншэжу егупсысырт, дызытес жыг къудамэр ди ӀэкӀэ пыдоупщӀыж, ди хабзэр щызэдмыпэсыжым деж. Нал къута, 271. ☐ Хабзэ здэщымыӀэм къехъулӀи щыӀэкъым (1). Хабзэ зыхэмылъым и Ӏуэхур дэкӀкъым, къехъулӀэркъым. Хабзэ здэщымыӀэм къехъулӀи щыӀэкъым. Нал къута, 307.

ХАБЗЭ II (41). Зэман гуэркӀэ къытезыгъэзэж е къытезымыгъэзэж Ӏуэхугъуэ, хьэл. Алий гузэвэщати, жеижыфакъым, пщэдджыжьым жьыуэ дыкъыщытэдж хабзэм дыкъигъэтэджащ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 531. Мэжджытыр зыӀут Щхьэлмывэкъуэпс андез щищтэу и хабзэтэкъым Долэти, ар къэзылъагъум ягъэщӀэгъуащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 200. Кхъуафэжьейм ис зи хабзэр щакӀуэращи, дызэрытеплъэу зыӀудогъэх. Кхъухь пхэнж, 506.

ХАБЗЭ III (54). УмыгъэзэщӀэну Ӏэмал имыӀэу къэралым игъэува Ӏуэхугъуэ. Следствие пӀалъэр икӀауэ ягъэкъуэншэну палъхьэнур ямыгъуэту, лажьэ зимыӀэ лӀыр щыст, хабзэм зэрыжиӀэмкӀэ, къэутӀыпщыжын хуейуэ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 525. Хабзэу къэралым щагъэувам идэртэкъым сыадыгэщ е сыабазэщ, жыпӀэу птхыуэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 663. ДыгъуэгъуакӀуэри къэвубыди, хабзэм ефт. ХьэщӀэ лъапӀэ, 407. ◊ Хабзэ гъэувын (1). Жыпхъэ пыухыкӀа тегъэувэн. [ЩакӀуэхэм жаӀэ:] Хабзэр зыгъэувым щӀигъэувыр и щхьэр аракъым, нэгъуэщӀхэращ. Лъапсэ, 69. Хабзэ тетын (5). ТекӀ имыӀэу гъэзэщӀэн. [Ботэх] И адэ-анэр къегиину хуежьэмэ, яжьэдигуэжт «фэ щхьэ фытемытрэ хабзэм?» Лъапсэ, 93. [Мэтхъэным уэркъ-пщыжьхэм яхуеӀуэху:] «Зыкъыдэфти, хабзэм тету унафэ фхуэтщӀынщ», жиӀэри. Хъуэпсэгъуэ нур, 320. [Петр Иванович жеӀэ] – Ар ди хабзэм тету тщӀащ. Алъхъо, 97. Хабзэ щымыӀэр къэгупсысын (1). Хабзэу щымыӀэ гуэр къегъэжьэн. [Апчарэ] Зэгуэр зыхуигъазэщ Ирини хабзэ щымыӀэр къигупсысри иригъэдэӀуащ, и нэгу щӀэкӀа хуэдэу тхьэлъанэ ищӀу. Щынэхужьыкъуэ, 61. Хабзэм къемызэгъын (3). Еплъ хабзэ щымыӀэр къэгупсысын. Инал хабзэм къемызэгъ пхуищӀэнукъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 573. Зыкъом лъандэрэ Нартыхум къыгурыӀуащ, хабзэм къемызэгъ пщӀэнумэ, уи закъуэ пщӀэмэ, къызэрыпщӀэмыкӀуэнур, уи гъусэр нэхъыбэху нэхъыфӀщ, узыӀэтэжынур нэхъ мащӀэ мэхъури. Лъапсэ, 76. Хабзэм етын (4). Жэуапым ешэлӀэн. [Фэуаз жиӀэу:] – ДыгъуэгъуакӀуэри къэвубыди, хабзэм ефт. ХьэщӀэ лъапӀэ, 407. Хабзэм ешэлӀэн (1). ЗаконкӀэ зыгуэрым бгъэдыхьэн, судым етын. Хамэ мылъку зэрыфпхъуэмэ - фылӀыхъужьщ, хабзэм фрашалӀэмэ – фи лъакъуэр щӀоуэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 292. Хабзэм идэн (2). Еплъ хабзэм тетын. Абыи къыщыбукӀӀауэ хабзэм идэнукъым, нтӀэ езы Нартыхур къытхэту дыщэкӀуэнукъэ? Лъапсэ, 69. Хабзэу къэралым щагъэувам идэртэкъым сыадыгэщ е сыабазэщ, жыпӀэу птхыуэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 663. Хабзэм уигъэкъуэншэн (1). Хабзэр зыкъутэ щӀэн е мыщӀэн. [Алыджыкъуэ жиӀэу:] СынызэпрыкӀрэ – укъызэуэу сыбукӀми, хабзэм уигъэкъуэншэнукъым. МелыӀыч, 444. Хабзэр къутэн (2). Хабзэм текӀын. Ауэ щыхъукӀэ тыншу узымыгъэпсэу хабзэри къутэн хуейщ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 587. ЗылъэкӀым хабзэри сытри екъутэ. Лъапсэ, 82. Хабзэр хабзэу щытын (хабзэр хабзэщ) (2). Утемыпсэлъыхь, - жиӀэри зыгуэр къахэгуоуащ, – хабзэр хабзэу щытатэмэ, Берие къакӀуэрэ зыми емыупщӀу-емыусэу ди щӀым пичу ди гъунэгъум яритынт? Лъапсэ, 82. Хабзэр хэт и дежкӀи хабзэщ. Лъапсэ, 82.