псэ быдэ
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
псэ
ЦӀыху, псэущхьэ, хьэпщхупщ с. ху. гъащӀэ яӀэныр зэпха, абыхэм я псэуныгъэм и хэкӀыпӀэ.
рудуша; одушевлённость; наличие жизни
Гум и щӀасэр псэм и гуапэщ.— Псалъэжьхэр
+2 örnek
Псэ зиӀэм ажал иӀэщ.— Псалъэжьхэр
Псэрэ псырэ нэхъ ӀэфӀ щыӀэкъым.— Псалъэжьхэр
Bu maddedeki ifadeler (79)
гурэ псэкӀэ
Еплъ: гу
. и нэ и псэу илъагъун
ру{Си} псэ закъуэ ненаглядный (букв. моя единственная душа).
Еплъ: нэ. {си} псэ закъуэ
псэ зыхэмыт
ру1) неодушевленный, мёртвый 2) безжизненный (о чем-л.).
ЩӀыбымкӀэ мазэгъуэнэху жэщыр псэ зыхэмыт и нэхэмкӀэ щхьэгъубжэм къыщыдэплъырт.— Къэбэрдей
псэ зыӀут
руживое существо.
- КъыщӀэвмыгъэхьэ псэ зыӀут, - жиӀэри Гуащэнэ бжэм деж хъыджэбз игъэуващ.— КӀыщокъуэ Алим
псэ зыӀут (зыпыт) къэмынэу
рувсе от мала до велика.
псэ къыхэмынэжын
рудойти до изнеможения.
псэ къыхыхьэжын
рувоспрянуть духом, ожить.
псэ хэлъхьэн
рувложить душу во
что-л. ЗэӀусэм псэ хелъхьэ. (погов.)
псэ хэтын
рубыть живым, не мёртвым.
Абрэджым и псэр хэтт, ауэ и гущхьэ дыдэм деж хуэзэу уӀэгъэ ин иӀэт.— КӀэрашэ Тембот
псэкӀэ зыхэщӀэн
рупочувствовать что-л. всей душой.
псэкӀэ ныкъуэкъуэн
рув душе сопротивляться чему-л.
псэкӀэ щӀэн
рупочувствовать душой.
Думэсарэ щӀалэ цӀыкӀум зэрыӀуплъэу, псэкӀэ ищӀащ абы хьэзабу телъыр зыхуэдизыр.— КӀыщокъуэ Алим
псэкӀэ щӀэщӀауэ
румного, усердно работая.
ПсэкӀэ щӀэщӀауэ псэун.
псэм дэгъэхуэн (дэхуэн)
рув душе пережить что-л.
псэм дэщӀа
псэм и щӀасэ
Мы ди гъащӀэ ӀэфӀу псэм дэщӀауэ илъэс мин щызгъащӀэу дунейм сытетами, къэзгъэщӀэну гъащӀэм арэзы сищӀынкъым.— МакъыщӀэхэр
псэм дыхьэн
рузатронуть чью-л. душу.
псэм еджэу телъщ
рулежит, находится при смерти (букв. призывая свою душу).
псэм емыблэжын
руне жалеть себя.
Псэм емыблэжу дэӀэпыкъун. Ахэр {хьэхэр} щыслъагъум, си псэм себлэжынт, си къару къихь къэзмыгъанэу нэхъри псынщӀэ зысщӀащ.— Япэу лъэбакъуэ зычахэр
псэм еӀэн
рупокушаться на чью-л. жизнь.
Уи нэм къеӀэм и псэм еӀэ.— Псалъэжьхэр
псэм зигъэпсэху
рун обрести душевный покой.
псэм къеныкъуэкъун
рудушу надрывает от чего-л.
псэм къищтэн
рупринять душой что-л.
псэм тегуплӀэн (тегъуэлъхьэн)
руложиться на душу тяжёлым бременем.
псэм тенэцӀыхьын
рувогнать кого-л. в смертельный страх.
СыщӀалэу жармыкӀэм сыкӀуауэ бзаджащӀэ гуэрхэм сапэщӀэхуэри си псэм сытнэцӀыхьауэ сакъыӀэщӀэкӀыжащ.— Черкес ӀуэрыӀуатэхэр
{и} псэм темыхуэн
руне выносить
кого-что-л. Псалъэмакъыр и псэм темыхуэн.
{и} псэм тешыныхьын
рубояться за свою жизнь.
Хъыджэбз цӀыкӀур и псэм тошыныхь, анэнэпӀэсым къыжриӀар ещӀэжри.— Черкес таурыхъхэр
псэм фӀэфӀын (фӀэӀэфӀын)
руприйтись по душе кому-л.
Псэм фӀэфӀыр нэм фӀэдахэщ.— Псалъэжьхэр
псэм хэлъмэ хэмыхын
рудуши не чаять в ком-л.
Зэкъуэшищым я шыпхъу закъуэр я псэм хэлъмэ хамыхыну фӀы дыдэу ялъагъу.— КӀыщокъуэ Алим
псэм хэпщӀэн (хыхьэн)
рузапасть в душу.
Пшыналъэ дахэр и псэм хыхьэн.
{си} псэм хуэдэ
рудуша моя, милый мой.
псэм хьэкъыу пхыкӀын
руокончательно убедиться в чём-л.
псэм и хъуахуэ
румилые сердцу, душе.
Си нэм и нэхуу Си псэм и хъуахуэ Гухэлъ жыдгъэӀэ.— Къэбэрдей поэзием и антологие
псэм и щӀасэ
рудушевный (о человеке).
Псэм и щӀасэр гуми нос.— Псалъэжьхэр
псэм щӀэгъуэлъхьэн
рустоять над душой у кого-л.
псэр гугъу егъэхьын
рутерзать душу кому-л.
псэр гъэгугъэн
ру1) пообещать что-л. душе умершего 2) заронить надежду в чью-л. душу.
псэр гъэгуфӀэн
рурадовать душу кому-л.
{и} псэр гъэнын
руумертвить кого-л.
Амыщыр пхъуантэм къыдехри Ахумыдэ и псэр егъэн.— Нартхэр
псэр гъэтыншын
рууспокоить чью-л. душу.
псэр гъэщтэн
рувнушить кому-л. ужас.
псэр дэхьэхын
руочаровать, приворожить кого-л.
псэр дзапэкӀэ Ӏыгъын
русильно волноваться, переживать (букв. держать свою душу зубами).
псэр егъэшхын
рулюбить всей душой.
{и} псэр етауэ
рус душой, от души.
псэр зэпычын (зэпыгъэчын, гъэуфӀыцӀын)
рунадрывать душу.
{я} псэр зы чысэм илъу
рудуша в душу.
Ахэр зэдэпсэунурт я псэр зы чысэм илъу. Ӏуащхь.
{си} псэр зышхын
румилый, дорогой.
ГущӀэгъу къытхуэщӀ дэри, Рум дэрэ дыкъыщӀонэ унэ нэщӀым, кӀуэ, си псэр зышхын, къурмэн сызыхуэхъун.— Ӏуащхьэмахуэ
{и} псэр ихьу
ручто есть духу (бежать, ехать, мчаться).
Цурэ и псэр ихьу макӀуэ, ди дзэхэм я деж зынидзысыным хуопӀащӀэ.— Къашыргъэ ХьэпащӀэ
псэр кӀэрыпщӀэн
рувсей душой полюбить кого-л., привязаться к кому-л.
Нафисэт и псэр Хьэлахъуэ кӀэрыпщӀат.— Ӏуащхьэмахуэ
псэр къыпыхьэжын
руприйти в себя от страха.
ЩӀалэ шынам и псэр хуэм-хуэмурэ къыпыхьэжащ.
{и} псэр къыӀухьэжын
псэр къыпыхьэжын
псэр лъэдакъэм кӀуэжын
рудуша ушла в пятки.
{и} псэр и лъэдакъэпэм нэсыжын. {и} псэр и лъэдакъэпэм нэсыжын
{и} псэр пыт къудейуэ
рус трудом, еле-еле.
Тхьэмадэр къуажэм къыдэпщхьэжащ и псэр пыт къудейуэ.— Нартхэр
псэр пыхун
руизнемочь. Сешауэ си псэр поху.
псэр пӀэпихын
рудух захватывать.
псэр тенэцӀыхьауэ
рус большим трудом.
псэр тын
руотдать жизнь за кого-что-л.
псэр ужэгъун
ружить надоело.
- Сыт укъыщӀэкӀуар, уэри уи псэр бужэгъуа? - къыжриӀащ и щхьэгъусэм.— Къэзэнокъуэ Жэбагъы
{и} псэр хэгъуэн
русильно похудеть, отощать.
псэр хэкӀын
ру1) умереть, испустить дух. 2) до смерти перепугаться.
Пхъэзакъуэ лъэмыжыр щысысым фызым и псэр хэкӀащ, зэпыщӀыкӀын къыфӀэщӀри.— ӀуэрыӀуатэ
псэр хэлъэтын
псэр хэкӀын
псэр хэудын
рувытряхнуть душу из кого-л.
псэр хэхын
ру1) умертвить 2) нагнать страху.
псэр хэчын
псэр хэхын 1
Хьэрып къуажэм жэщым къакӀуэрт дыгъужь гуэр, ЩелӀхэр шыхэр жэщым, Мэлхэм хечыр псэр.— КӀуащ БетӀал
псэр хегъэчын зыгуэрым щхьэкӀэ
руотдать жизнь ради кого-л.
{и} псэр хьэршым кӀуэжын (кӀуэн)
{и} псэр хэкӀын
Чачэ и псэр хьэршым кӀуэжауэ кӀэзызу щытт.— КӀыщокъуэ Алим
псэр хьэхун
ручаровать душу.
псэр щынэн
псэр хэкӀын 1)
- Уи лӀыгъэр хурикъумэ, зи сэбэп къокӀыжын абы къыщыбгъуэтынущ, - къыжриӀэри лӀыжьым и псэр щинащ.— Адыгэ таурыхъхэр
псэр щӀэхъуэпсын
рустремиться к кому-чему-л. душой.
псэр ӀукӀын
псэр хэкӀын 2)
Сэримэ, и псэр ӀукӀауэ, зыщӀихъумэжащ, Тембот и нитӀыр къихуу щхьэгъубжэмкӀэ плъэрт.— КӀыщокъуэ Алим
псэр Ӏулъэтын
псэр ӀукӀын
Лацэ и псэр Ӏулъэтауэ Гуэнэщ кӀыфӀым щӀолъэдэж.— ЩоджэнцӀыкӀу Алий
псэр Ӏуудын
псэр Ӏухын
Жэгъуэгъужьхэм.. Ӏудудакъэ я псэр, щӀедгъэхьакъэ я щхьэр!— МакъыщӀэхэр
псэр Ӏухын
рунагнать страху на кого-л. (букв. лишить души кого-л., отнять душу у кого-л.)
псибл Ӏутын
рубыть физически очень крепким.
{МэзылӀым:} - Тхьэ пхузоӀуэр Псибл Ӏутами {Джэримэс} зы къэмынэу къыӀусхынкӀэ.— Акъсырэ Залымхъан
псэ быдэ
Куэдрэ псэу, куэдым къела; гъащӀэ кӀыхь зиӀэ.
руживучий; крепкий
Джэдум хуэдэу псэ быдэ Дымок и гъащӀэр ебгъэухыну гугъут.— Къэбэрдей
псэ махэ
Къарууншэ, быдагъ зыхэмылъ, гуащӀэ мащӀэ.
руфизически слабый; болезненный
Хъыджэбз цӀыкӀу псэ махэ.
псэ хьэлэл
Гуапэ, гущӀэгъу зыхэлъ.
рудушевный, добросердечный
ЦӀыху псэ хьэлэл.
Kitapta geçtiği hali
псэ душа; одушевлённость; наличие жизни / ЦӀыху, псэущхьэ, хьэпщхупщ с. ху. гъащӀэ яӀэныр зэпха, абыхэм я псэуныгъэм и хэкӀыпӀэ. * Гум и щӀасэр псэм и гуапэщ. (погов.) Псэ зиӀэм ажал иӀэщ. (погов.) Псэрэ псырэ нэхъ ӀэфӀ щыӀэкъым. (погов.) Гурэ псэкӀэ см. гу II. И нэ и псэу илъагъун см. нэ. {Си} псэ закъуэ ненаглядный (букв. моя единственная душа). Псэ зыхэмыт 1) неодушевленный, мёртвый 2) безжизненный (о чем-л.). * ЩӀыбымкӀэ мазэгъуэнэху жэщыр псэ зыхэмыт и нэхэмкӀэ щхьэгъубжэм къыщыдэплъырт. Къэб. Псэ зыӀут живое существо. * - КъыщӀэвмыгъэхьэ псэ зыӀут, - жиӀэри Гуащэнэ бжэм деж хъыджэбз игъэуващ. КӀ. А. Псэ зыӀут (зыпыт) къэмынэу все от мала до велика. Псэ къыхэмынэжын дойти до изнеможения. Псэ къыхыхьэжын воспрянуть духом, ожить. Псэ хэлъхьэн вложить душу во что-л. ЗэӀусэм псэ хелъхьэ. (погов.) Псэ хэтын быть живым, не мёртвым. * Абрэджым и псэр хэтт, ауэ и гущхьэ дыдэм деж хуэзэу уӀэгъэ ин иӀэт. КӀ. Т. ПсэкӀэ зыхэщӀэн почувствовать что-л. всей душой. ПсэкӀэ ныкъуэкъуэн в душе сопротивляться чему-л. ПсэкӀэ щӀэн почувствовать душой. * Думэсарэ щӀалэ цӀыкӀум зэрыӀуплъэу, псэкӀэ ищӀащ абы хьэзабу телъыр зыхуэдизыр. КӀ. А. ПсэкӀэ щӀэщӀауэ много, усердно работая. ПсэкӀэ щӀэщӀауэ псэун. Псэм дэгъэхуэн (дэхуэн) в душе пережить что-л. Псэм дэщӀа = псэм и щӀасэ. * Мы ди гъащӀэ ӀэфӀу псэм дэщӀауэ илъэс мин щызгъащӀэу дунейм сытетами, къэзгъэщӀэну гъащӀэм арэзы сищӀынкъым. Макъ. Псэм дыхьэн затронуть чью-л. душу. Псэм еджэу телъщ лежит, находится при смерти (букв. призывая свою душу). Псэм емыблэжын не жалеть себя. * Псэм емыблэжу дэӀэпыкъун. Ахэр {хьэхэр} щыслъагъум, си псэм себлэжынт, си къару къихь къэзмыгъанэу нэхъри псынщӀэ зысщӀащ. Япэу лъ. з. Псэм еӀэн покушаться на чью-л. жизнь. * Уи нэм къеӀэм и псэм еӀэ. (погов.) Псэм зигъэпсэхун обрести душевный покой. Псэм къеныкъуэкъун душу надрывает от чего-л. Псэм къищтэн принять душой что-л. Псэм тегуплӀэн (тегъуэлъхьэн) ложиться на душу тяжёлым бременем. Псэм тенэцӀыхьын вогнать кого-л. в смертельный страх. * СыщӀалэу жармыкӀэм сыкӀуауэ бзаджащӀэ гуэрхэм сапэщӀэхуэри си псэм сытнэцӀыхьауэ сакъыӀэщӀэкӀыжащ. Черк. фольк. {И} псэм темыхуэн не выносить кого-что-л. Псалъэмакъыр и псэм темыхуэн. {И} псэм тешыныхьын бояться за свою жизнь. * Хъыджэбз цӀыкӀур и псэм тошыныхь, анэнэпӀэсым къыжриӀар ещӀэжри. Черк. таур. Псэм фӀэфӀын (фӀэӀэфӀын) прийтись по душе кому-л. * Псэм фӀэфӀыр нэм фӀэдахэщ. (погов.) Псэм хэлъмэ хэмыхын души не чаять в ком-л. * Зэкъуэшищым я шыпхъу закъуэр я псэм хэлъмэ хамыхыну фӀы дыдэу ялъагъу. КӀ. А. Псэм хэпщӀэн (хыхьэн) запасть в душу. * Пшыналъэ дахэр и псэм хыхьэн. {Си} псэм хуэдэ душа моя, милый мой. Псэм хьэкъыу пхыкӀын окончательно убедиться в чём-л. Псэм и хъуахуэ милые сердцу, душе. * Си нэм и нэхуу Си псэм и хъуахуэ Гухэлъ жыдгъэӀэ. Къэб. п. и ант. Псэм и щӀасэ душевный (о человеке). * Псэм и щӀасэр гуми нос. (погов.) Псэм щӀэгъуэлъхьэн стоять над душой у кого-л. Псэр гугъу егъэхьын терзать душу кому-л. Псэр гъэгугъэн дин. 1) пообещать что-л. душе умершего 2) заронить надежду в чью-л. душу. Псэр гъэгуфӀэн радовать душу кому-л. {И} псэр гъэнын умертвить кого-л. * Амыщыр пхъуантэм къыдехри Ахумыдэ и псэр егъэн. Нарт. Псэр гъэтыншын успокоить чью-л. душу. Псэр гъэщтэн внушить кому-л. ужас. Псэр дэхьэхын очаровать, приворожить кого-л. Псэр дзапэкӀэ Ӏыгъын сильно волноваться, переживать (букв. держать свою душу зубами). Псэр егъэшхын любить всей душой. {И} псэр етауэ с душой, от души. Псэр зэпычын (зэпыгъэчын, гъэуфӀыцӀын) надрывать душу. {Я} псэр зы чысэм илъу душа в душу. Ахэр зэдэпсэунурт я псэр зы чысэм илъу. Ӏуащхь. {Си} псэр зышхын милый, дорогой. * ГущӀэгъу къытхуэщӀ дэри, Рум дэрэ дыкъыщӀонэ унэ нэщӀым, кӀуэ, си псэр зышхын, къурмэн сызыхуэхъун. Ӏуащхь. {И} псэр ихьу что есть духу (бежать, ехать, мчаться). * Цурэ и псэр ихьу макӀуэ, ди дзэхэм я деж зынидзысыным хуопӀащӀэ. Къ. Хь. Псэр кӀэрыпщӀэн всей душой полюбить кого-л., привязаться к кому-л. * Нафисэт и псэр Хьэлахъуэ кӀэрыпщӀат. Ӏуащхь. Псэр къыпыхьэжын прийти в себя от страха. ЩӀалэ шынам и псэр хуэм-хуэмурэ къыпыхьэжащ. {И} псэр къыӀухьэжын = псэр къыпыхьэжын. Псэр лъэдакъэм кӀуэжын = {и} псэр и лъэдакъэпэм нэсыжын. {И} псэр и лъэдакъэпэм нэсыжын душа ушла в пятки. {И} псэр пыт къудейуэ с трудом, еле-еле. * Тхьэмадэр къуажэм къыдэпщхьэжащ и псэр пыт къудейуэ. Нарт. Псэр пыхун изнемочь. Сешауэ си псэр поху. Псэр пӀэпихын дух захватывать. Псэр тенэцӀыхьауэ с большим трудом. Псэр тын отдать жизнь за кого-что-л. Псэр ужэгъун жить надоело. * - Сыт укъыщӀэкӀуар, уэри уи псэр бужэгъуа? - къыжриӀащ и щхьэгъусэм. Къ. Ж. {И} псэр хэгъуэн сильно похудеть, отощать. Псэр хэкӀын 1) умереть, испустить дух. 2) до смерти перепугаться. * Пхъэзакъуэ лъэмыжыр щысысым фызым и псэр хэкӀащ, зэпыщӀыкӀын къыфӀэщӀри. фольк. Псэр хэлъэтын = псэр хэкӀын. Псэр хэудын вытряхнуть душу из кого-л. Псэр хэхын 1) умертвить 2) нагнать страху. Псэр хэчын = псэр хэхын 1). * Хьэрып къуажэм жэщым къакӀуэрт дыгъужь гуэр, ЩелӀхэр шыхэр жэщым, Мэлхэм хечыр псэр. КӀу. Б. Псэр хегъэчын зыгуэрым щхьэкӀэ отдать жизнь ради кого-л. {И} псэр хьэршым кӀуэжын (кӀуэн) = {и} псэр хэкӀын 2). * Чачэ и псэр хьэршым кӀуэжауэ кӀэзызу щытт. КӀ. А. Псэр хьэхун чаровать душу. Псэр щынэн = псэр хэкӀын 1). * - Уи лӀыгъэр хурикъумэ, зи сэбэп къокӀыжын абы къыщыбгъуэтынущ, - къыжриӀэри лӀыжьым и псэр щинащ. Ад. таур. Псэр щӀэхъуэпсын стремиться к кому-чему-л. душой. Псэр ӀукӀын = псэр хэкӀын 2). * Сэримэ, и псэр ӀукӀауэ, зыщӀихъумэжащ, Тембот и нитӀыр къихуу щхьэгъубжэмкӀэ плъэрт. КӀ. А. Псэр Ӏулъэтын = псэр ӀукӀын. * Лацэ и псэр Ӏулъэтауэ Гуэнэщ кӀыфӀым щӀолъэдэж. Щ. А. Псэр Ӏуудын = псэр Ӏухын. * Жэгъуэгъужьхэм.. Ӏудудакъэ я псэр, щӀедгъэхьакъэ я щхьэр! Макъ. Псэр Ӏухын нагнать страху на кого-л. (букв. лишить души кого-л., отнять душу у кого-л.) Псибл Ӏутын быть физически очень крепким. * {МэзылӀым:} - Тхьэ пхузоӀуэр Псибл Ӏутами {Джэримэс} зы къэмынэу къыӀусхынкӀэ. Акъ. З. псэ быдагъ живучесть; крепость (организма) / Псэ быдэ псалъэм къытекӀа щыӀэцӀэ. псэ быдэ живучий; крепкий / Куэдрэ псэу, куэдым къела; гъащӀэ кӀыхь зиӀэ. * Джэдум хуэдэу псэ быдэ Дымок и гъащӀэр ебгъэухыну гугъут. Къэб. псэ махагъэ физическая слабость; болезненность / Псэ махэ псалъэм къытекӀа щыӀэцӀэ. псэ махэ физически слабый; болезненный / Къарууншэ, быдагъ зыхэмылъ, гуащӀэ мащӀэ. Хъыджэбз цӀыкӀу псэ махэ. псэ хьэлэл душевный, добросердечный / Гуапэ, гущӀэгъу зыхэлъ. ЦӀыху псэ хьэлэл.