лъы гъэжэн

лъы кровь / Гум къикӀыу лъынтхуэхэмкӀэ Ӏэпкълъэпкъым щызекӀуэ ткӀуаткӀуэ плъыжь. * Къемэт.. и кӀагуэм ӀэгупӀэшхуэу ӀэгупӀэшхуэу лъыр къызэпхивауэ щилъагъум, ар бащлъыкъымкӀэ щӀиуфащ. Аб. Лъы гъэжэн пролить кровь. Лъы еуэн пустить кровь. Лъы къегъэубжьытхын дать жару кому-л. (букв. заставить кого-л. плеваться кровью). Лъы къигъэкӀын = лъыпэ къигъэкӀын. Лъы къыхэшын брать кровь. * Ӏэпэм лъы къыхэшын. Лъы къыщӀэлъэдэжын поправиться, прийти в нормальное состояние (напр. после болезни). Лъы нэпс щӀэгъэкӀын проливать горючие, кровавые слезы. Лъы хэкӀэн влить кровь в кого-л. (напр. в больного). Лъы щӀэжын мстить кому-л. * Хейм и лъыр хамэм ещӀэж. (погов.) Лъы щӀэкӀын исходить, истекать кровью. Лъы щӀэгъэкӀын = лъы щӀэгъэткӀун. Лъы щӀэгъэткӀун обессилить кого-л. * Пэжыр къыупсэлъмэ {гъэпщылӀакӀуэхэм} лъы пщӀагъэткӀур. П. Б. Лъы щӀэткӀукӀын обессилеть, изнемочь. Лъы щӀэувэн (къыщӀэувэн) наливаться кровью. * Балий хъугъэ зыхидзауэ, НэкӀум лъы къыщӀэуват. Щ. А. Лъыр щӀэфыкӀын пить кровь. Лъы ӀэмпӀэ къыщӀэмыкӀын находиться в состоянии гнева. Лъы ӀэмпӀэ къыщӀэмынэжыху до последней капли крови. Лъыпэ къигъэкӀын совершить жертвоприношение. Лъыр гъэгъун простить кровь (убийство) кому-л. Лъыр къэвэн негодовать. * Сэ куэд щӀауэ си лъыр къовэ, Астемыр, - жиӀэрт Елдар. КӀ. А. {И} лъыр къэгъэкъуэлъэн сильно разгневать кого-л. {И} лъыр къэкъуэлъэн сильно гневаться. {И} лъыр къэплъын = {и} лъыр къэкъуэлъэн. Лъыр {нэм} къытелъэдэн налиться кровью (о глазах). Лъыр мыгъэгъун отомстить за убийство. лъы къэплъыгъуэ период бурного роста и развития (молодого человека) / ЩӀалэгъуэ, цӀыхум и Ӏэпкълъэпкъым зыщиужь лъэхъэнэ. ЩӀалэ зи лъы къэплъыгъуэ. лъы уасэ устар. откуп, который дает убийца родственникам убитого в знак примирения / ЛӀы зыукӀам иукӀам и Ӏыхьлыхэм ярит зэкӀужыпщӀэ. * Лъы уасэрэ пхъу уасэрэ игъэбея щыӀэкъым. (погов.) лъы уэтэпс нагноение / УӀэгъэм, гуэрэфым къиж лъы зыщӀэт шын. УӀэгъэм лъы уэтэпс къижырт. Гущхьэ лъы уэтэпс хъун см. гущхьэ. Лъы уэтэпс щӀын измучить кого-л. Уи бампӀэм лъы уэтэпс сищӀащ. Лъы фӀей подлец, негодяй / Бзаджэ, бзаджэнаджэ. Лъы фӀей щӀэтын иметь грязную душу.

ЛЪЫ (119). Ӏэпкълъэпкъым хэлъ лъынтхуэхэм щызекӀуэ ткӀуаткӀуэ плъыжь. Жэмыр лӀа пэтрэ, Хьэту фӀигъэжыжати, лъы ткӀуэпс къыщыщӀэмыкӀым, «псэхэлӀэр хьэрэмщ», жиӀэри и фэр трихри икъуащ, вакъапхъэ ищӀыну – арат илъэс псокӀэ къилэжьар. Къалэн, 429. [Гесиод:] Сыкъэгубжь абдежи, адакъэм и щхьэр пызгъэлъэтщ къамэмкӀи, адакъэм и лъымкӀэ си джанэри лъы защӀэ сщӀыри ди гъунэгъум я унэм къамэр сӀыгъыу сыщӀэлъэдащ: «А-а, фыкъэзгъуэтакъэ иджы!». Тепщэч къэзылътыхь, 162. Хъыджэбз фӀыцӀэ къуэгъу цӀыкӀут, и щхьэц икъухьам и щхьэр хэлъу мафӀэр къыщӀэна хуэдэ: и нэкӀущхьэ дахитӀым уецырхъым, уи Ӏэпэр къисын хуэдэ, пщӀэнтӀэпсыр ткӀуэпс зырызу къытрипхъауэ, и Ӏупэ плъыжьыбзэри мафӀэм къигъэчащ жыуигъыӀэну, сымаджэм зимыщӀэжу хэлът, анализхэм къызэригъэлъагъуэмкӀэ, и лъым сепсис зэрыхэлъым шэч къытепхьэ хъунутэкъым. Лъапсэ, 10. ◊ [Б]укӀами, лъы ткӀуэпс къыщӀэмыкӀын (3). Еплъ [и]лъыр къэвэн. Елдар и фэр, шэхум хуэдэу, пыкӀат, уеуэу букӀами, лъы ткӀуэпс къыщӀэмыкӀын хуэдэу, Темботрэ Лурэ абы гу лъатауэ, щӀэпхъуэу лафкӀэтетыр дахужын хуэдизу къызэгуэпат. Хъуэпсэгъуэ нур, 134. ЩӀалэм и фэр шэхум хуэдэу пыкӀат, букӀамэ лъы ткӀуэпс къыщӀэкӀынтэкъым, жыхуаӀэм хуэдэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 593. [Локотош] Зэми и фэр пыкӀырт, уеуэу букӀми лъы ткӀуэпс къыщӀэмыкӀыну. Нал къута, 272. Лъы гъэжэн (8). Зауэ ещӀылӀэн, цӀыху куэд зэтеукӀэн. Куэд щӀауэ, и гур мызагъэу, Ди бийм къытхуелъыр дэ и дзэр, Лъыр игъэжэну и гугъэу И сэм ар епхъуэу къыщӀедзэр. Куэд щӀауэ, и гур мызагъэу. «Бгы лъапэхэм деж», 47. Зэзауэм къыщӀадзэнут Долэт сымэ, арщхьэкӀэ Астемыр Ӏэпауда псалъэм и кӀапэр къиубыдыжащ: - Культурнэ революцэм, - жиӀэрт Астемыр, - фронт иӀэ щхьэкӀэ, а фронтым лъы щагъажэркъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 655-656. И псэри тыншыжат, мы дунейм зигу хэщӀ темытыжу, дыгъуасэ лъы зыгъэжахэр, бжьэцу зэрызехьар зэкӀужарэ я Ӏэпэр зэрыӀыгъыу зэщыгуфӀыкӀыу къеуджэкӀыу, зэкъуэш-зэшыпхъущ жыпӀэну зэхуэгумащӀэу, мэзым щӀэт жыг зэмылӀэужьыгъуэхэр зэрызэзэгъым хуэдэу зым и зэран адрейм емыкӀыу, къуалэбзухэм ещхьыркъабзэу щхьэж и бзэмкӀэ езым фӀэфӀ уэрэдыр жиӀэмэ, я бзэ зэрыщӀэ къыфӀэщӀу. Кхъэлэгъунэ, 380. [И] лъым ефэн (1). ГущӀэгъуншэу зыгуэрым хущытын. ГущӀэгъуншэщи, уи лъым ефэнущ. ГущӀэгъу, 422. Лъы щӀэгъэкӀын (4). УӀэгъэ щӀауэ лъыр щӀэгъэжын, фӀэкӀуэдын. Таша фыз пщафӀэр иукӀыну игугъэххакъым, ар зыхуейр нэгъуэщӀт: – Кхъуэл сшхащи, уӀэгъэ къыстещӀи лъы сщӀэгъэкӀ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 603-604. УӀэгъи сыхъуу лъыр щысщӀэкӀым Си гугъэххакъым сыкъэнэн. Зауэ жыхуаӀэм и хъыбарыр. «Вагъуэ махуэ», 92. [Хьэбибэ, Иринэ хуэгъэзауэ:] Лъы ткӀуэпсу си къуэм щӀэкӀам хуэдиз илъэс бжыгъэ гъащӀэу тхьэм кърит. Нал къута, 226. Лъы щӀэкӀын (4). УӀэгъэм лъы къэмыувыӀэу къижын. Лъыуэ щӀэтыр щӀокӀ, и уӀэгъэр дахэ-дахэу хуэмыпхэу. Щынэхужьыкъуэ, 71. УӀэгъи сыхъуу лъыр щысщӀэкӀым си гугъэххакъым сыкъэнэн. Зауэ жыхуаӀэм и хъыбарыр. «Вагъуэ махуэ», 92. Уэ лъы пщӀэтщи, умыбэлэрыгъ, уи лъыр пщӀэкӀыхукӀэ зауэ. Нал къута, 263. Лъыр мыгъэгъун (6). ЦӀыхур зыукӀам хуэмыгъэгъун, илъ щӀэжын. [Лу Бэлацэ жриӀэу:] Бот и лъыр ямыгъэгъуну жаӀащ, ЛутӀэ щхьэкӀэ зыри жаӀакъым, зо. Хъуэпсэгъуэ нур, 299. Уи лъыр бийхэм хуамыгъэгъуу бын зэуахэм сахэтащ. Адыгэ хэку. «Щхьэлыкъуэ», 394. Лу а лъэхъэнэм псэуамэ, поэтитӀми я лъыр игъэгъунтэкъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 616. [И] лъыр къэвэн (4). Егъэлеяуэ къэгубжьын, бэмпӀэн, зэгуэудын. Аралпми зыкъищӀэжащ, и гур къызэрыгъуэтыжащ, зэгуэуду, и лъыр къавэу щытт. Хъуэпсэгъуэ нур, 94. Хъыджэбзым жиӀэм Локотош щедаӀуэкӀэ и лъыр къавэрт, абы хуэдизкӀэ зэгуэпырти. Нал къута, 272. Лъыр къэкъуэлъэн (1). Еплъ [и] лъыр къэвэн. Щэрданымрэ Аралпымрэ я псалъэр яухыху, лӀыжьхэр я башым зытрагъэщӀауэ зэхэтащ, я щхьэр къаӀэту къэмыплъэу е замыгъэхъейуэ, ауэ я жьэм бахъэ къыжьэдихумкӀэ къапщӀэрт я лъыр къызэрыкъуалъэр. Хъуэпсэгъуэ нур, 292. Лъыр къэплъын (5). Еплъ [и] лъыр къэвэн. Ар пӀуатэм угуфӀэу Иныкъуэм йокӀуэкӀ, Гупсысэм зэм уихьу Дэп плъыжьу зэм уоплъ, Иныкъуэм макъыншэу Щхьэц тхъуахэр йокъуэкӀ, Сурэтым зэм уеплъмэ, Диями, лъыр къоплъ. Уигу, си анэ, сыкъэкӀмэ… «Шум и гъуэгу», 26. Мис, хьэдэ дзажэу, гъуэлъыпӀэр Чырбыш къутахуэм къыщӀоплъыр, Ӏэрытхыу, гъуабжэу тхылъымпӀэр Жьым щигъэсыскӀэ, лъыр къоплъыр. Пощтзехьэ пщащэ. «Шум и гъуэгу», 65. ПӀыщӀэрт, гъынанэрт мычэму, КъедэхэщӀэн щымыӀэу И гум хъуэпсэгъуэ имылъу, И тхьэмыщкӀагъэр гум къеӀэу, ПцӀанэу ар щытми лъыр къэплъу, Хъуапсэт хъыджэбзыр мымащӀэу. Насып. «Бгы лъапэхэм деж», 103. Лъыр плъын (1). Еплъ [и] лъыр къэвэн. Аращ сипкъ псори щӀэдияр, Дунейм хуабагъэ темытыж, Жэщ уаем псори щодииж, Силъ плъар итӀани мыупщӀыӀу. Борэныр бгыщхьэм. «Шум и гъуэгу», 28. Лъыр и щхьэм екӀуэн (2). Егъэлеяуэ губжьын. [Бещтом] Лъыр и щхьэм екӀуащи, жиӀэнур игъуэтыркъым. Нал къута, 295. ПӀатӀэ и щхьэм лъыр екӀуащ, Къэгубжьауэ хэтщи дыгъэм. Фыз унафэ. «Партыр ди пашэу», 110. Лъыр къежэхын (3). УӀэгъэм лъыр къижын. Езы Астемыри лъыр къежэхырт, и щыгъынри хьэлэчу ятӀэ защӀэ хъуат. Хъуэпсэгъуэ нур, 65. [Дисэ] Щымыхъум хьэлъакъуиплӀу щыту бжэм натӀэкӀэ къеуэурэ гъырт, и щхьэм лъыр къежэхми, цӀыхубзыр гужьеяти, зыхищӀакъым. ГущӀэгъу, 424. [Джэлил:] Зумыусыгъуэджэт, къалэдэс, бажэм дезауэурэ, уи дамэр къиуӀауэ, мес, лъыр иджыри къожэх. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 487. Лъы нэм къытелъэдэн (1). Еплъ нэм лъы къытелъэдэн. [Къэрэмырзэ] ПащӀэр фӀыцӀэщ, Ӏувщ, кӀырщ, жыжьэу уеплъмэ, япэ уи нэм къыщӀидзэр и пащӀэращ, абы къыкӀэлъыкӀуэу фэ вакъэ фӀыцӀэм ещхь и пэр, лъы къытелъэдэжауэ и нэшхуитӀыр, тепщэч ныкъуэ хуэдиз хъу и тхьэкӀумэр. Лыгъэ, 409.