къыхэхын

КЪЫХЭХЫН, ХЭДЭН; TERCİH ETMEK

ХЭДЭН (хэдэ/ходэ); КЪЫХЭХЫН (КЪЫХЭХ(ы); TERCİH ETMEK

Bu sonuç kitaptaki 2 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

къыхэхын (къыхех) перех. гл. 1. вытащить, вынуть, извлечь что-л. из чего-л. / Зыгуэрым хэлъыр къэщтэн. Лэпсым лы къыхэхын. Кхъуейр кхъуейшыпсым къыхэхын. 2. выбрать, отобрать кого-что-л. / Зыгуэрхэм уахэдэу зыгуэр къэщтэн. * Софят къыхихынур имыщӀэу и бостейхэр зыӀэпех, зыӀэпелъхьэри щыгъын фӀэдзапӀэм бгъэдэтщ. Щ. Ӏ. 3. исходить из чего-л., основываться на чём-л. / КъызыхэкӀ щхьэусыгъуэ щыӀэн. * Сытым къыхихыу жиӀауэ пӀэрэ абы а псалъэр? Хьэрэмыгъэм къыхиха, хьэмэрэ къыгурымыӀуэу жиӀа? фольк. 4. вычесть, отнять (число из числа) / Къыхэдзын, бжыгъэ гуэр кӀэ гъэмэщӀэн. ТӀощӀым пщӀы къыхэхын. 5. использовать что-л. как источник, базу для чего-л. / Зыгуэрым и хэкӀыпӀэу къэгъэсэбэпын. * Тенджызышхуэ жыжьэхэм къыхыдох дэ фӀыгъуэ. Хь. Хь. Факъырэ Ӏус къыхэхын см. факъырэ.

КЪЫХЭХЫН (къыхех) лъэӀ. (105). 1. (25). Зыгуэрым хэлъыр, хэтыр къэщтэн. Щэрданхэ я уни я псэуалъэ сыти мафӀэм иса пэтми, пщӀантӀэм цӀыхухэр дэмыкӀыжу бжэгъукӀэ мафӀэ сахуэр зэӀащӀэурэ хэт шыуан къыхихырт, хэти алэрыбгъу кӀапэ къигъуэтырт, пхъуантэ иным дэлъри сытри исауэ къыхэзыхи щыӀэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 258. ПӀэ зыхэлъри хьэлэчт, фызыр къыхэпхрэ нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыбгъэгъуэлъу зыхэлъар умыгъэкъабзэу хъунутэкъым. ГущӀэгъу, 422. Псынэ къыщӀэжмэ, псыр жэхункӀэ ИрипщэфӀэну псы къыхах, Псыр мыжэу итмэ, къамылылъэщ, Псы хуэлӀэ къэсми я щхьэр Ӏуах. Хэт сыт ӀэнатӀэ къехъулӀами… «Батырыбжьэ», 63. 2. (47). Зыгуэрхэм уахэдэу узыхуейр зыӀэрыгъэхьэн. Нэхъ гуакӀуэ дыдэр щӀалэм къыхихри И фыз къэшэгъуэм хъуауэ и пӀалъэр, Ар зэхэзыхыр псори йохъуэхъур, Колхоз Ӏэтащхьэм жеӀэр и псалъэр: - Уи лъагъуныгъэм ди колхозышхуэм Радио Ӏуэхум зыдиубгъуащи, Псори нэкӀуэнкъэ, Хьэрун къуэшышхуэ, Ди колхоз псори уэ къохъуэхъункъэ. Хьэрун и лъагъуныгъэр. «Партыр ди пашэу», 99. И хэку лъапӀэр хэт къигъанэу Хамэ щӀыпӀэ къыхихыну? «Тисей», 489. Нэхъапэм цӀыхур Ӏэщэ хуеймэ, Къыхахыр мывэт, псоми хэдэм. Мывэ. «Мывэ хуабэ», 280. 3. (14). Зыгуэрым и щхьэусыгъуэу хъун. Думэсарэ абы [Ахья къызэраутӀупщыжам] игъэгупсысащ: пэжу, Инал сытым къыхихыу къригъэутӀыпщыжа Къэзмай и къуэр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 642. [Бекъан цӀыхухэм яжреӀэ:] Нобэ жэмыр щӀэттыр гузэвэгъуэм къыхыдох. Щынэхужьыкъуэ, 12. Бекъану плъагъур цӀыхубзитӀым зэрахьэу щилъагъум, къэбэдзэуэжат: «НтӀэ, иджы хущхъуэ хэлъхьэ сыфщӀ, къуажэм цӀыхухъу къыдэнакъым,» - жиӀэрт, езыр цӀыхухъуу къызэрамылъытэжыр щыгъупщэжауэ къыщӀэкӀынти, е фэрыщӀагъым къыхихрэт. Къалэн, 431. 4. (14). Зыгуэр бжыгъэкӀэ гъэмэщӀэн. Ти, Исуф пӀащӀэ-тхъытхъыу Америкэм я мэктэбым нэсри заригъэтхащ, ахъшэ къратам щыщ къыхихри къэхьауэ, фошыгъу, хьэжыгъэ, дагъэ, лы гъэгъуа, хъурмэ – зыхуейуэ ямыгъуэт псори къихьри къэкӀуэжащ. Лэчымэ, 391. [Старшинэм Нурхьэлий жреӀэ:] Къыхэпхам нэхърэ нэхъыбэж хозгъэлъхьэжынщ, - жиӀэри, макӀуэ-мэлъей, ежьэжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 228. Зы мэлым жьэжьеитӀ иӀэщи, шашлыкитӀ къыхахри адрейр дзэм ират. Нал къута, 251. 5. (3). КъыхэщӀыкӀын, зыгуэрым щыщ къапщтэу. Дыгъэ нуру зэӀущауэ Лэгъупыкъуу ӀупщӀу бзыгъэу, Вазэ вождым къыратауэ, Ар хрусталым къыхахауэ, Лъэпкъыу щыӀэм я гуращэм, ЯӀущыгъэм тепщӀыкӀауэ ЗэщӀолыдэ дыгъэ защӀэу. Лъэпкъхэм я тыгъэ. «Партыр ди пашэу», 57. Пасэ зэманым а [Щхьэлмывэкъуэ] къуажэм дэсыр щхьэл мывэкӀэ Ӏэзэу щытащ, ищхьэкӀэ удэкӀмэ, щхьэл мывэ гъуэзэджэ къызыхэпх хъуну мывэр гъунэжу бгъуэтырт, е бгы лъапэм деж щылъу, е псым кърихьэхауэ псыхъуэм дэлъу. Хъуэпсэгъуэ нур, 49. ◊ Акъыл къыхэхын (1). Еплъ акъыл. [Я] псэр зы вакъапхъэм къыхахащ (1). Еплъ псэ.