акъыл

Ӏушылъ(э)/Ӏущылъэ, АКЪЫЛ; AKIL, (us)

Bu sonuç kitaptaki 1 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

акъыл ум, рассудок / ЦӀыхум гупсысэну Ӏэмал къезыт зэфӀэкӀ. * Акъылыр жьыгъэ-щӀагъэкъым. (погов.) Акъыл зиӀэм уеущиймэ, фӀыщӀэ къыпхуищӀынщ, акъылыншэм ауан укъищӀынщ. (погов.) Акъыл зиӀэм щэн иӀэщ. (погов.) Акъыл жан иӀэн обладать острым умом. Акъыл зимыӀэ неумный. Акъыл иӀэн быть умным. Акъыл кӀэщӀ недалекий, не отличающийся большим умом. Акъыл ныкъуэ полоумный. Акъыл псынщӀэ легкомысленный. Акъыл пхэнж тот, кто противоречит общепринятому. {И} акъыл тӀысын стать умственно зрелым, набраться ума. {И} акъыл хуэкӀуэн догадаться. {И} акъыл хунэмысын не догадаться, не осилить умом. {И} акъыл хунэсын додуматься до чего-л., догадаться о чем-л. * Куэдми гу лъитауэ, Ӏэджэми и акъылыр хунэсу Ӏущ хъуат {фызыр}. КӀ. А. Акъыл ӀуэнтӀа неуравновешенный, непостоянный - о характере. Акъылым икӀын выжить из ума. {И} акъылым къимыщтэн не доходить до ума. Акъылым къитӀэсэн быть доступным для понимания. Акъылым хуэгъэдурыскъым уму непостижимо. * ЛӀыжьым къыжриӀам щӀалэр егупсысащ, ауэ зикӀ и акъылым хуэгъэдурысакъым апхуэдиз зи инагъ Ӏуащхьэр. Черк. таур. {И} акъылыр зэкӀуэкӀын (зэӀыхьэн) сойти с ума, лишиться рассудка. Акъылыр къызэрыгъуэтыжын прийти в себя.

АКЪЫЛ (98). ЦӀыхум гупсысэну Ӏэмал къезыт зэфӀэкӀ. – Ди акъылкӀэ пхузэхэгъэкӀынукъым ар, – жиӀэри Ерули Бэлацэ еувэлӀащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 264. Гуэгушыхъу Мэзани и акъылкӀэ егупсысати, арэзы техъуащ адакъэм жиӀам. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 482. Акъыли хуейкъым цӀыху ерыщыр, ем хутрелъхьэ гъущӀ лъэмыж; Псыкъуийр и закъуэ исеинщи, ЦӀыху губзыгъищэм къатӀэщӀыж. Делэ. «Дамыгъэ», 114. ◊ Акъыл зэхэлъхьэн (1). Зэчэнджэщын, зэгъусэу зыгуэрым егупсысын. [Астемыр:] Фыпсалъэ, ди акъыл зэхэдвгъалъхьэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 249. Акъыл имыӀэн (2). Мыгубзыгъэн, зэхэщӀыкӀ имыӀэн. Акъыл зимыӀэр акъылыфӀэм яхэткӀэ, хъуркъым нэхъ губзыгъэ. Псыр гъужыпами. «Батырыбжьэ», 171. Акъыл иӀэн (3). Губзыгъэн, зэхэщӀыкӀ иӀэн. Унагъуэм нэхъыжьу исым ищӀэрт хьэщӀэр бейуэ зэрыщымытыр, ауэ Къазджэрий щӀэныгъэ зэриӀэм, акъыл иӀэу, щэныфӀэу зэрыщытми гу лъитащ… Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 666. Акъыл къэгъуэтын (1). ЩӀэныгъэм, губзыгъагъэм хэгъэхъуэн.Тыркум акъыл къыщигъуэтыну и гугъами, ар зыхуеяр игъуэтакъым, ауэ щыт пэтми Къазджэрий щӀегъуэжакъым, абы щхьэ сыкӀуа, жиӀэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 663. Акъыл къыхэлъхьэн (1). Ӏуэхум узэреплъыр къыжыӀэн, чэнджэщэгъу хъун. – Хэт и акъыл къыхилъхьэн иджыри? – жиӀэри молэр щӀэупщӀащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 80. Акъыл натӀэ (1). Губзыгъэ, Ӏущ. Ибрэхьим си гуапэ ищӀыгъат, «Акъыл натӀэщ, Пщымахуэ, Тхьэм гъащӀэ кърит, гурыхуэ цӀыкӀущ», – жиӀэри. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 519. Акъыл ныкъуэ (1). Губзыгъэ дыдэу щымыт. Игури и акъылри ныкъуэщ, жаӀэу тхьэмыщкӀэм гущӀэгъу хуэзыщӀа Ӏэджи щыӀэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 158. Акъыл хэлъын (2). Губзыгъагъэу, фӀыуэ зэгупсыса (Ӏуэхуу) щытын. Долэт, акъылышхуэ зыхэлъ гуэр къипсэлъа хуэдэу, кӀуэри здэщытам увыжащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 651. Акъылым икӀын (1). И акъылыр зэӀыхьэн, делэ, хэпсэлъыхь хъун. Зы псэууэ къелащи, ари и акъылым икӀащ. Нал къута, 214. Акъылым къимыщтэн (3). КъыгурымыӀуэн, хузэхэмыщӀыкӀын. Ауэ псори уи акъылым къимыщтэнкӀэ мэхъу, – жиӀэри Ерул езым зиумысыжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 267. Акъылым къимытӀэсэн (1). Еплъ акъылым къимыщтэн. Дунейр хьэрийкурийщи, я нэхъ губзыгъэми и акъылым зыри къитӀасэркъым. Щынэхужьыкъуэ, 7. Акъылым къитӀэсэн (1). Еплъ акъылым къихьын. Зи акъылым ар къитӀасэр Теувэнущ нэхъ гъуэгушхуэ. ФӀымрэ Ӏеймрэ зэхэбгъэкӀыу. «Вагъуэ махуэ», 41. Акъылым къихьын (13). ЗэхищӀыкӀын, къыгурыӀуэн. Нэм илъэгъуамэ, уигу иубыдэ – Акъылым къихьмэ, укъуэдий. ӀэщӀагъэ. «Батырыбжьэ», 17. Мыр зи акъылым къихьар сэращ, жиӀэу къэувынут [адакъэ] арщхьэкӀэ ар дауэ ягурыбгъэӀуэну? Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 489. Акъылым къихь къэмыгъэнэн (2). АкъылкӀэ, гупсысэкӀэ пхузэфӀэкӀыну псори лэжьын. Уеблэмэ, я нэхъыбитӀым [егъэджакӀуэхэм] ящыгъущпщэжащ мыдрисэм щеджауэ зэрыщытар, ягури я псэри етауэ школым щрагъаджэ, алфавитыщӀэ зэхалъхьэ, тхылъ ятх, я акъыл къихь къагъанэркъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 640. Пятилеткэр аргуэру «ехъулӀэныгъэшхуэ хэлъу дгъэзэщӀащ» жаӀэу трибунэм къытеувэрэ батэкъутэр ягъэшу, я пыӀэр щхьэрыхауэ я акъылым къихь къамыгъанэу псалъэ щхьэкӀэ [унафэщӀхэр], абыкӀэ зэфӀэкӀрэт? Лъапсэ, 78. Акъылым къиубыдын (2). Еплъ акъылым къихьын. Инал и акъылым къимыубыд Ӏуэху щыӀэнкӀи мэхъу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 569. Акъылым къищтэн (1). Еплъ акъылым къихьын. Плъагъурэ псалъэ шэрыуэ къэбгъуэтмэ, я нэхъ гугъур уи акъылым къещтэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 569. Акъылым къызэрихькӀэ (5). КъызэрыгурыӀуэкӀэ, и губзыгъагъэр здынэсым хуэдизкӀэ. Ди акъылым къызэрихькӀэ нэхъ тэмэм зэрыхъуным и ужь дитынщ, – жиӀэрт Астемыр. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 569. НэгъуэщӀым ущыгугъ нэхърэ уи акъылым къызэрихьым хуэдэу щӀы. Щынэхужьыкъуэ, 14. Акъылым къызэрихьу (1). Еплъ акъылым къызэрихькӀэ. Щхьэж и акъыл къызэрихьу псалъэрт. Хъуэпсэгъуэ нур, 84. Акъыл къыхэхын (1). Зыгуэрыр дяпэкӀэ къыпхуэщхьэпэн, дерс пхуэхъун. Долэт мурад ищӀащ а илъэгъуам акъыл къыхихыну. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 639. Акъылыр нэсын (17). Еплъ акъылым къихьын. Ныбэ нэщӀым загъэнщӀыжа зэрыхъунум и Ӏэмалми си акъыл нэсащ, Ӏуэхушхуэщ си акъылым нобэ къиубыдар… Кхъухь пхэнж, 501. Комисару щыщыткӀэ [Дотий], и къалэным щыщщ цӀыхум я акъыл здынэмыс нигъэсыну. Нал къута, 258. Акъылыр (ху)нэмысын (3). И зэхэщӀыкӀыр зыгуэрым хуримыкъун. Писарым и акъылыр нэсынкъым Лу и акъылыр здынэсым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 633. Акъыл(ыр) хунэсын (5). Еплъ акъылыр нэсын. ИгъащӀэм фыз хьэлэлу, лъагъугъуафӀэу, псэлъэрейуэ гу лъумытэу щытар жьакӀуэ бэлыхь хъуат, куэдми гу лъитауэ, Ӏэджэми и акъылыр хунэсу Ӏущ хъуат. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 546. ☐ Акъылыр щагуэшым дурэшым дэсащ (1). Акъылыншэм, зэхэщӀыкӀыншэм, губзыгъагъэ и лъэныкъуэкӀэ зи къэухьыр мыин цӀыхум хужаӀэ. – Акъылыр щагуэшым дурэшым удэсащ уэ, – жиӀэри Тембот пичащ, жиӀэнур тэмэму къыщыхуэмыгъуэтым: - Бэлшэвычыщхьэ пхупылъэрэ иджы? Хъуэпсэгъуэ нур, 247.