зэман

ПӀАЛЪ(Э), ИГЪУ(э), лъэхъан/ лъэхъэнэ, УАХЪТЭ, ЗЭМАН, ZAMAN, VADE, MÜDDET

ЗЭМАН → ПӀАЛЪ(Э); ZAMAN

Bu sonuç kitaptaki 2 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

зэман 1. время (длительность) / Дунейм къыщыхъу, щекӀуэкӀ, тет псоми я щыӀэныгъэм и кӀыхьыгыу илъэс, мазэ, махуэ, сыхьэт, дакъикъэ сыт хуэдэхэмкӀэ къалъытэращ. * Къазий-Мухьэмэд абэ гуфӀакӀэм къыдихащ, дыуэм хуэдэу зэкӀуэцӀылъхьа, зэманым гъуэжь ищӀыжа тхылъымпӀэ. Ш. А. 2. время, отрезок времени / Дакъикъэ, сыхьэт, махуэ, илъэс сытхэу зэкӀэлъыпыту екӀуэкӀхэм ящыщу зы пычыгъуэ. Зэман куэд дэкӀащ. Зэманыр псынщӀэу кӀуащ. * Ар {Нэгумэ Шорэ} къыщалъхуар тэмэму къахутэн мурад яӀэу иужьрей зэманым яужь ихьахэщ. Н. Ш. 3. время, период, эпоха / ЦӀыхухэм, лъэпкъым, къэралым я гъащӀэм ехьэлӀа Ӏуэхугъуэ гуэрым и лъэхъэнэ. Зауэ зэман. Пащтыхьым и зэман. Зэман бзаджэ. Пасэ зэман. * Къылышбийм и зэманым хуэдэжкъым нобэрей зэманыр. Ӏуащхь. 4. время, определенный, известный момент; пора чего-л. / Ӏуэхугъуэ гуэрым щичэзу; пӀалъэ пыухыкӀа. Лэжьэгъуэ зэман. Зыгъэпсэхугъуэ зэман. Зэманыр икӀащ. * Шумахуэ... генеральнэ репетицэм шщыкӀуэну зэманри къэсащ. Хь. Хь. 5. грамм. время / Глаголым къиӀуатэ лэжьыгъэр, псалъэр щыжаӀэ уахътым е нэгъуэщӀ зы уахъты гуэрым зэрыхщыт щӀыкӀэр къэзыгъэлъагъуэ глагол формэщ. Ит зэман. БлэкӀа зэман. КъэкӀуэну зэман. А зэманым в то время, в те времена. * Ди усакӀуэр а зэманым жанащ. П. Б. И зэманым вовремя. * И зэманым хэпсар хьэсэпэм къыщожьэ. (погов.) И зэману = и зэманым. Зы зэман {зэ} 1) когда-нибудь 2) наконец, в конце концов. Зы зэман {зэ} игу къэкӀыжащ.

ЗЭМАН (67). 1. (32). Дунейм къыщыхъу, щекӀуэкӀ, тет псоми я щыӀэныгъэм и кӀыхьагъыу илъэс, мазэ, махуэ, сыхьэт, дакъикъэ сыт хуэдэхэмкӀэ къалъытэр. [Алим:] Зэман куэдыщэ блэкӀащ Алий япэ дыдэ сыщыхуэза лъандэрэ, ауэ а лъэхъэнэм хэкум и кӀуэцӀкӀэ куэдыщэ къыщыхъуащи, зыщыбгъэгъупщэну ухуежьами, пхузэфӀэкӀынукъым. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 518. [Степан Ильич къетх:] Аращи, Астемыр, дыщызэкъуэтын хуей зэманщ ноби, дэ куэдкӀэ дыпщогугъ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 568. Унэгуащэм зэгуэр блыным фӀэлъ сыхьэтыр къэувыӀати, Джэлил и ахъшэм Ӏуэгъуэм триухуэри иригъэжьати, тэмэму зэманым техуэу къыщӀэкӀащ, пщэдджыжь радиом щедэӀуам. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 477. 2. (35). ЦӀыхухэм, лъэпкъым, къэралым я гъащӀэм ехьэлӀа Ӏуэхугъуэ гуэрым и лъэхъэнэ. [Алим:] Алии дытегузэвыхьырт, сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ Кърым кӀуэри мыдрисэм щеджат, Истамбыли щыӀат, мусаватистхэм я зэманым Баку щылэжьащ, иджы и щхьэм зэрытегузэвыхьым гу лъумытэну Ӏэмал зимыӀэт, дэ нэхърэ нэхъ гъурыж хъуауэ, зэщӀэуфӀыцӀауэ, и нэщӀащэр иуэжауэ школым къакӀуэмэ, унэм игъэзэжын дзыхь имыщӀу къытхэтт, пщыхьэщхьэ хъухукӀэ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 523. Куэд щӀакъым Данизэт бэлшэвычым я зэманым «сыкъэрэхьэлъкъ цӀыхубзщ, Бот сыхуэдэ къабзэщ, лӀо си гъукӀэ щхьэгъуэплъым власть щӀыхуэмыфащэр, яфӀэубыд, Бот, бжьыпэр, Ӏыхьэншэ зумыщӀ», - жиӀэу зэрыщытрэ. Хъуэпсэгъуэ нур, 271–272. Къылышбийм и зэманми арат: Щэрдан Берд, Аралъп Залымджэрий – абы хуэдэр арат кхъуейр, адрей къому Бот тхьэмыщкӀэм хуэдэр е Исхьэкъ сымэ хуэдэр шэжыпст, ипкӀутми, хьэм ептми хъунут. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 651. ◊ А зэманым (2). Абы щыгъуэ. Октябрь уардэм и мафӀэр Щылыда махуэр блэкӀащ, Иджы насыпу дэ дгъафӀэр Мис а зэманым къалъхуащ. Си адэм. «Бгы лъапэхэм деж», 45. Зы зэман (10). Зэгуэрым. Шу гъуситӀ иӀэу къыдыхьа лӀым фӀэхъус-сэламкӀэ и Ӏэр къыщишийм, Дэфэрэдж занщӀэу къэуӀэбжьащ, хьэщӀэм и зы Ӏэпхъуамбэ пымытыжу гу лъитати, и нэгум щӀэплъэри, арат: зы зэман гуэр зыхуэзауэ щыта бжэныхъуэ цӀыкӀурт. Лъапсэ, 113. Дэ тӀур [Фэуазрэ шымрэ] дызэрыгъуэтыжа нэужь, и гугъа хъунт дяпэкӀи дызэгъусэну, ди унэ сшэжрэ зы зэман мэкъу хьэжыгъэрэ хуэнщӀейрэ зэхэспщэу Ӏус хуэтщӀу, щӀыӀэ хъумэ, шэщым уэншэку хущӀэтлъхьэу, псынэм къитшрэ псы едгъафэу зэрыщытам хуэдэу а махуэр къыхуихуэну. Анка, 384. Зэман текӀуэдэн (1). ПӀалъэ гуэр ихьын Ӏуэхугъуэм. Апхуэдэщ цӀыхур – ар къэпщӀэнум, Зэман текӀуадэм ущымысхь. Ӏэдакъэм щӀэкӀ. «Дамыгъэ», 219.