жьы

жъы/жьы, жъыгъэ, жъы хъугъэ/жьы хъуа, пкъыжъы; BAYAT

жьы/жъы, жъы хъугъэ/жьы хъуа, жъыгъэ; BAYAT(LADI)

игъуадж/игуэджэ, жъы/жьы, игъо икӀыгъ/и гъуэ икӀа, УСТАРЕВШИЙ; DEMODE

ПАС(Э), ЖЬЫ, (Абз. ПАСЭ/ПАСА); пэсаӀу/пасаӀуэ; ER 1, ERKEN

жьы → жъы; ESKİ

ЖЬЫ; HAVA (nefes, rüzgâr)

жъы/жьы, (Абз. АЖВЫ); İHTİYAR(eski)

жьы/жъы; İHTİYAR, YAŞLI, (eski)

ЖЬЫ, фапщэ, фэпщэгъу, бауэ, бауэгъуэ; NEFES

фапщэ, фэпщэгъу, бауэ, бауэгъуэ, ЖЬЫ; NEFES

фэпщэгъу, фапщэ, бауэ, бауэгъуэ, ЖЬЫ; NEFES

бауэ, бауэгъуэ, фапщэ, фэпщэгъу, ЖЬЫ; NEFES, TENEFFÜS (soluma)

ЖЬЫ, ЖЬЫБГЪ(Э); RÜZGÂR

ЖЬЫБГЪ(Э), ЖЬЫ; RÜZGÂR

жъы/жьы, нахьыжъ/нэхъыжь; YAŞLI

ЖЬЫ → ПАС(Э); ER 1, ERKEN

Bu sonuç kitaptaki 16 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

жьы I 1. старый, ветхий / Ныбжьышхуэ зиӀэ, куэд щӀа, кхъахэ. Унэжь. 2. старый, престарелый / Зи ныбжь хэкӀуэта. ЛӀыжь. Фызыжь. Жэмыжь. Шыжь. * БетӀал занщӀэу гу лъитащ Радион Михайлович.. жьы зэрыхъуам. Ш. А. 3. недействительный, негодный; использованный / ЗемыкӀуэж, мыхьэнэ зимыӀэж. Ахъшэжь. 4. старинный; устаревший / Пасэрей, япэрей. Уэрэдыжь. Хабзэжь. Къафэжь. {И} жьы хъугъуэ на склоне лет. II 1. воздух / Хьэуа. * Пшапэр щызэхэуэм ирихьэлӀэу, пхъэ куэд зэхуэтхьэсри мафӀэшхуэ тщӀащ, ди щӀакӀуэхэр дыубгъури и хъуреягъкӀэ дыкъегъуэлъэкӀыжащ. Ар сыт хуэдэу тхъэгъуэт, жьы къабзэм ухэлъу. Къ. З. 2. ветер / Хьэуам и зекӀуэныгъэ. * ЩӀыбым къызэрыщӀэкӀыу жьы щӀыӀэтыӀэ къыкъуэуам я напэхэр къахуилъэщӀащ, жыг тхьэмпэхэм я Ӏущащэри жыжьэ къыщыӀуащ. Къу. С. {Гум} жьы дихужын см. гу II. Жьы зыщӀэт энергичный, живой (о человеке). * Зулижан жьы зыщӀэт цӀыхут. Къ. Хь. Жьы зыщӀегъэхун выйти на свежий воздух, проветриться. * Жьы зыщӀригъэхущ, зигъэпсэхури, Леонид Петрович нэжэгужэу унэм къыщӀыхьэжащ. Ӏуащхь. Жьы зыӀурыгъэхьэн передохнуть. * Ешахэр жьы зыӀурагъэхьэну къыщӀэкӀырт. ГуфӀэгъуэ. ФӀанэр мыдэ къызэти, жьы зыӀурыгъэхьэ. Зы б. з. Жьы къабзэм хэтын дышать свежим воздухом. Жьы къепщэн подуть (о ветре). {И}жь къыщӀихун испытать на себе чье-л. влияние. Жьы пихун подуть (о слабом ветерке). Жьы темыгъэпсэн совершить, сделать что-л. быстро, моментально. Жьы темыпсэу быстро, мгновенно. Жьым тесу псым епыджын озорничать (букв. сидя на ветре, воду бодать). {И} жьыр щӀэпщэн = {и}жь къыщӀихун. * Уэ залыму уэ кхъуэ жьакӀэм уи жьыр псоми ящӀэпщащ. фольк. Жьы щӀэтын с огоньком. Жьы щӀегъэхун просторечие промотать, растранжирить, пустить на ветер. Жьы Ӏурыгъэхьэн дать подышать (свежим воздухом). * Сабийр щӀыбым щӀэхауэ жьы къабзэ Ӏурыгъэхьэн хуейщ. Ӏуащхь. жьы зэпепщэ см. жьы зэпеуэ. жьы зэпеуэ сквозняк / Зэтауэ щыт щхьэгъубжэ, бжэ Ӏухахэм, ӀугъэзэщӀыкӀахэм я зэхуаку щызэприху жьы. * Абдеж жьы зэпеуэщи жьыщӀыгъэр фӀыуэ гъущынщ. Ӏуащхь. жьы ихупӀэ отдушина, вентиляционное отверстие / Жьы кӀуапӀэ, жьы дэхупӀэ. жьы кӀэрахъуэ см. гъуэжькуий. жьы кхъухь парусник / ЖьыкӀэ зекӀуэ кхъухь. жьы щхьэл ветряная мельница / ЖьыкӀэ лажьэ щхьэл. жьы Ӏурыхьэгъуэ передышка / БэуапӀэ. Жьы Ӏурыхьэгъуэ гъуэтын передохнуть, получить передышку. * Жьы Ӏурыхьэгъуэ зэригъуэтыххэу къыщӀолъэдэжри псыр къыпыжу щӀопхъуэ аргуэру. Щ. Ӏ. III ранний (о времени) / Пасэ. * Пщэдджыжьыр жьы пэтми, колхоз правленэ бжэӀупэм цӀыху куэд щызэхэтт. КӀ. Т. Дуней уфам пщэдджыжьыр иджыри жьы дыдэу къыпфӀигъэщӀырт. Къ. Хь.

ЖЬЫ I (135). 1. (69). Ныбжьышхуэ зиӀэ, куэд щӀа, кхъахэ. Жыгыжь гъужауэ сэ си макъыр Жьы къемыпщауэ пхуэмыпсалъэ. Псы узэфэнур къыщӀэжакъым. «Батырыбжьэ», 62. Къегъазэ щӀалэм и хэкужькӀэ, КъызыхэкӀахэм къахохьэж. Къазджэрий. «Вагъуэ махуэ», 11. Унэр жьы дыдэу, штукатуркэр къыкӀэрылъэлъыжауэ, чырбыш плъыжь къыщӀэщар щащэу хуежьа щхьэкӀэ, пэшитӀу зэхэт фэтэрыр дигу иримыхьу къэнэнт, гуэщыжьым илъэс нэхъыбэ ущӀэсауэ: жэнэтым и бжэр тхузэӀуаха къытфӀэщӀат. Лэчымэ, 392. 2. (65). Зи ныбжь хэкӀуэта, ныбжьышхуэ зиӀэ. ТӀэкӀу зигъэкъабзэщ, зитхьэщӀщ Астемыри, унэмкӀэ къигъэзэжа къудейуэ, и анэжьым бжэр къыӀуихри къыщӀэкӀауэ илъэгъуащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 66. Нэмэз хьэжыжьхэм ящӀа къудеймэ, ЕрагъпсэрагъкӀэ унэм мэкӀуэж. УситӀ Щам щыстхауэ. «Батырыбжьэ», 75. Гъатхэ къэс, Къущхьэхъу мэлыр щахукӀэ, ерагъыу гъатхэ техьа мэлыжьхэр псым итхьэлэу щытащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 536. ☐ Жьы ухъуу делэ ухъужа (2). И ныбжьым хуэмыфащэу зыгуэр зылэжьым е жызыӀэм зэрехъурджауэ жыӀэгъуэ. [Анзор:] Жьы фыхъуу делэ фыхъужа? Гъуэгуанэ, 135. [Борис Борисович дадэм жриӀэу:] Жьы ухъуу делэ ухъужа, зиунагъуэрэ. Тепщэч къэзылъэтыхь, 159.

ЖЬЫ II (59). 1. (8). Хьэуа. Астемыр бэуапӀэ имыгъуэту щылът, хъущхъуэмэри уӀэгъэмэри – псори зы хъужауэ жьы узэрыбэуэн вагоным къимынэжа хуэдэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 171. Псори щым хъуащ, анестезиологым жиӀэр зэхыбохыр: «бауэ, тӀысэ», «ину жьыр зыжьэдэшэ», «иджыри зыжьэдэшэ». Лъапсэ, 20. [Хьэкурынэ и анэр] Щылъхуэ махуэми нэгъунэ Бауэ хъуакъым жьыкӀэ хуиту. «Тисей», 446. 2. (51). Хьэуам и зекӀуэныгъэ. Лу цӀыкӀу, жьы щӀыӀэр къыжьэхихуэми зыхимыщӀэу, Астемыр и ӀэплӀэм ист, зыри жимыӀэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 193. КъеӀэтыр сабэр жьым шхыдэу, Пшэ гуартэ фӀыцӀэр къыщихукӀэ, КъигъэпсынщӀэныр фӀэфӀ хуэдэу, МэхъущӀэ уафэр чэзукӀэ, – Дыщэ чнутӀыр къэпщӀыпщӀу, Мес уафэхъуэпскӀыр лыдащ, Ар зыдэкӀуари умыщӀэу ПсынщӀащэу нурыр кӀуэдащ. Гъэмахуэ уэшх. «Бгы лъапэхэм деж», 110. ЩӀымахуэ жьапщэр емызэшу, И нэпсыр уэсу къыстелъалъэу, Гъыбзэ мыухыр къысхуигъэшу, Жьым дэрэ жэщыр зэхудипӀалъэу Си кхъащхьэ мывэм ар темыкӀыу Борэныр гъынущ сщхьэщымыкӀыу. Сын. «Мывэ хуабэ», 155. ◊ Жьы зыщӀегъэхун (2). ЩӀыӀэтыӀэ зыщӀын, гукъыдэж зэгъэгъуэтыжын. Дунейри къабзэ хъужауэ, дыгъэр аргуэру къуажэм къытепсэрт, жьы тӀэкӀу фщӀезгъэхуу уэшхми фезгъэлъэсыжа, жиӀэ хуэдэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 50. Жьым зэрихьэн (зэрихуэн) (4). Хьэуам и зекӀуэныгъэм игъэӀэпхъуэн, игъэхъеин. Уэнжакъ гъуанэмкӀэ уиплъмэ, уафэр плъагъурти, топышэ сыт зелъатэу умылъагъуну пӀэрэ, жаӀэу Темботрэ Лурэ жьэгум иувауэ уэнжакъымкӀэ иплъырт, арщхьэкӀэ жьым зэрихьэ пшэ фӀыцӀэ Ӏэрамэм фӀэкӀа ялъагъуртэкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 284. Жьым ихьын (2). Зыгуэрым хэкӀуэдэн. Жьым симыхьу къэзгъэзэнщи, Сэламышхуи къыфхуэсхьынщ. Къэзгъэзэнущ сэ. «Батырыбжьэ», 66. Жьыр дэнэкӀэ къепщэми мыщӀэн (2). Гугъу емыхьын, тыншу псэун. [Гъуумар Елдар хужиӀэу:] Жьыр дэнэкӀэ къепщэми пщӀэркъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 197. Жьыр къыкъуэун (4). Хьэуар зэуэ, зыкъызэкъуихыу, хуабжьу зекӀуэн щӀидзэн. Жыг къыдэжу мэзым щӀэтми, Жьыр къыкъуэумэ, зыдегъэш. ЛӀыгъэ зиӀэ. «Щхьэлыкъуэ», 399. Жьыр къыкъуэухукӀэ, жьэгу мафӀэр СымыгъэункӀыфӀу ☐ Жьым тесу псым йопыдж (4). ӀэубыдыпӀэншэ, цӀыху псынщӀэм хужаӀэ. [Хьэбибэ и пхъум жреӀэ:] Жьым тесу псым йопыдж жыхуаӀэр уэращ жебгъэӀэнт. Щынэхужьыкъуэ, 24.

ЖЬЫ III (6). плъыф. Пасэ, пасэӀуэ. Лу жьы дыдэу къэтэджа и гугъэжти, иджы нэрылъагъут абы нэхърэ нэхъ жьыжу къэтэджар зэрынэхъыбэр. Армырми хъурэ? Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 506. Пщэдджыжь къэс Думэсарэ жьы дыдэу къэтэджырт, уеблэмэ, щымыжейр нэхъыбэт. Хъуэпсэгъуэ нур, 304. Абы нанэ гу лъитати фӀэмыӀуэху хуэдэу жиӀэрт: - Дисэрэ Саримэрэ Рахьим и гум ису жьы дыдэу къалэм кӀуащ, тхьэм ещӀэ къащэхунур. Хъуэпсэгъуэ нур, 124. ☐ Жьыуэ тэджым тхьэм кърет (1). Жьыуэ къэтэджым и Ӏуэху къохъулӀэ, жыхуиӀэщ. Жьыуэ тэджым тхьэм къыретыр, уа си хыв, Тхьэр зэтами дащымыщу, уа си хыв, Вагъэмбэкъум дыдэт защӀу, уа си хыв, ГъащӀэ тӀэкӀур идохьэкӀыр, уа си хыв. Хывым и уэрэд. «Батырыбжьэ», 79.