дыгъэ

дыгъэ/тыгъэ; дыгъапӀэ, дыгъагъуэ/ тыгъагъо: GÜNEŞLİ; GÜNEŞ

тыгъэ/дыгъэ; тыгъагъо/дыгъагъуэ, тыгъапӀэ/дыгъапӀэ: GÜNEŞ-Lİ

Bu sonuç kitaptaki 2 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

дыгъэ I 1. (хьэрфышхуэкӀэ кърагъажьэ) солнце (как астрономический термин с прописной буквы) / ЩӀы хъурейр зыгъэнэху, зыгъэхуабэ планетэрщ. Дыгъэ къыкъуэкӀыгъуэ. ЩӀыр Дыгъэм и хъуреягъкӀэ къокӀуэкӀ. * Дыгъэр пшэм щӀилъафэкӀэ, ункӀыфӀыркъым. (погов.) Дыгъэр лъагэу уафэгум къиуват, дуней псом жьыи псыи щызеуэ хуэмыдэу махуэм и хуабэгъуэт. Ӏуащхь. Аузым и адрыщӀкӀэ къыщыт къурш лъагэшхуэм дыгъэр щхьэщымыхьауэ хуэмурэ екӀуэтэхырт. Т. Хь. 2. солнце, свет, тепло / Дыгъэм къыбгъэдэкӀ нэхур, хуабагъэр. ЖьыщӀыгъэр дыгъэм щедзын. Алэрыбгъум дыгъэ егъэун. * Хьэмид и джанэ дыгъэм трихыжар и щӀыбагъ бгырыпхымкӀэ зэлъикъусурэ нащхьэ къысхуищӀащ. Ӏуащхь. 3. солнце (ласковое обращение к любимому человеку) / ЯгъэлъапӀэ, фӀыуэ ялъагъу цӀыхум зэрызыхуагъазэ псалъэ гуапэ. Дыгъэ бзий солнечный луч. * Уэгум щызэрызехьэ пшагъуэ гуэрэным къыпхидзурэ дыгъэ бзий хуабэхэр щӀы щхьэфэм къытредзэ. Ӏуащхь. Дыгъэ зытегъэпсэн принимать солнечную ванну. Дыгъэ нэбзийр уэсэпс зытрищӀа удзым топщӀыпщӀэ. Щ. Ам. Дыгъэ темыгъэпсэн держать взаперти кого-что-л. Дыгъэ хьэвэ к.-з. см. гъуэз. Дыгъэм зегъэун греться на солнце, загорать. * Языныкъуэ шыщӀэхэр дыгъэм зрагъэухэу джабэм бгъукӀэ кӀэрылъхэт. Къ. Хь. Дыгъэр иубыдын затмиться-о солнце. Дыгъэр къепсын светить-о солнце. Дыгъэр къоӀых припекает-о солнце. Дыгъэр къыдэкӀуэтеин подняться-о солнце. Дэ зыдужьыху, дыгъэр фӀыуэ къыдэкӀуэтеящ. Дыгъэр къыкъуэкӀын взойти-о солнце. Дыгъэр мэдзакъэ припекает-о солнце (букв. солнце кусается). Дыгъэр тенэцӀыхьын клониться к закату-о солнце. * Дыгъэр тенэцӀыхьауэ бгъэдыхьащ кӀэмыргуей щӀалэр ГъущӀыпсэ и куэбжэм. КӀ. Т. Пщыхьэщхьэ дыгъэр тенэцӀыхьырт. Ӏуащхь. Дыгъэ пэзэз(э) солнце в зените / Махуэ хуабэ дыдэу дыгъэр щхьэгум щит. * Мы дыгъэ пэзазэм щхьэ губгъуэм уит, си къуэш?! Къу. С. II пригожий / ТеплъэфӀ зиӀэ. Сабий дыгъэ. Дыгъэ бын.

ДЫГЪЭ (181). 1. (128). ЩӀыр зыгъэнэху, зыгъэхуабэ вагъуэ. Штабым Апчарэ лӀыкӀуэу щӀалэ цӀыкӀуитӀ щигъакӀуэм, плъэри и гум ириубыдащ: дыгъэр «къэблэм» къыщхьэщыувэным иджыри тӀэкӀу къэнэжат. Щынэхужьыкъуэ, 65. Дыгъэр къурш щӀыбагъым щыкъухьэм къуэ кӀуэцӀым пшапэр щызэхэуащ, пшэ тхьэмбылыфэу щытами фӀыцӀафэ къатеуащ. Нал къута, 271. Махуэм дыгъэр благъуэм зыӀуригъэлъадэу жылэм щалъагъум, гужьеяуэ зэрызехьэрт, ящӀэнур ямыщӀэу, пэгун, лэгъуп сытхэр къащтауэ ягъэву, мэӀэуэлъауэ, фоч зиӀэм къищтауэ уафэм доуей, благъуэр ягъэщтэн я гугъэу. Лъапсэ, 119–120. 2. (53). Дыгъэм къыбгъэдэкӀ нэху, хуабагъэ. Уэлэхьи, хамэ къакӀуэу имыдыгъуа, - жиӀэри пщӀантӀэпсыр къежэхыу дыгъэм хэт лӀыжь гъур цӀыкӀу къэкӀиящ. Хъуэпсэгъуэ нур, 88. 3. (1). зэхь. плъыф. мыхь. Нур зыбгъэдэлъ, нэхугъэ зиӀэ. И джабитӀыр сэшхуэм дыгъэщ, Нэхущ апхуэдэу гум и тыгъэр. Лъэпкъхэм я тыгъэ. «Партыр ди пашэу», 52. 4. (1). Мыхьэнэшхуэ зиӀэ, лъапӀэныгъэ зыбгъэдэлъ. И гугъу ящӀ защӀэу нэху ягъэщ, Езыми дыгъэу зыкъыфӀощӀ. Зыхуейр къехъулӀэу зылӀ есащ… «Вагъуэ махуэ», 324. ◊ Дыгъэ егъэун (7). Зыгуэрым и щӀыӀум, и щхьэфэм дыгъэ тегъэпсэн. Шым и щӀыбыр дыгъэм иригъэууэ щытт епэзэзэхыу. Щынэхужьыкъуэ, 55. [Къыдырым:] Ди ныбэр нэщӀми, ди щӀыфэр дыгъэм едгъэууэ дыщылъщ. Кхъухь пхэнж, 502. ПщыӀэ хужьу къуршхэр итщи, Дыгъэм джабэр ирагъэу, Я пэр лъагэу яӀэтауэ Пшэм щӀоф жыпӀэу щызэблоу. Щыдэжыныр щыдэжауэ. «Вагъуэ махуэ», 332. Дыгъэ зегъэун (1). Дыгъэм и бзийхэр зытегъэпсэн, дыгъэм хэтын. [Къыдырым:] Тхъэжыгъуэтэкъэ ар: ухъуакӀуэрэ зыбгъэнщӀа нэужь, уетӀысэхрэ ужьэгъуашхэу дыгъэм зебгъэууэ ущылъыныр? Кхъухь пхэнж, 495. Дыгъэ нур (1). ИкъукӀэ, фӀы, дахэ. Иджы щӀалэ цӀыкӀу тхьэм къаритащи, тхьэӀухудщ, дыгъэ нурщ. Хъуэпсэгъуэ нур, 71.