дзэ

цэ/дзэ, пкъыцэ/хьэдзэ, пчъагъ/бжыгъэ; ADET (sayı, tane)

дзэ/цэ; DİŞ

цэ/дзэ; DİŞ

ДЗЭ; ORDU

дзэ/цэ, хьэдзэ; TANE

хьэдзэ, цэ/дзэ; TANE

дзэ → цэ; ADET (sayı, tane)

Bu sonuç kitaptaki 7 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

дзэ I 1. зуб (у человека, животных) / Шхыныр ирашхыу, ирагъэныщкӀуу дзэлым къыхэкӀ къупщхьэхэкӀ цӀыкӀухэр. Дзэр къэкӀын. Дзэр Ӏухун. 2. зуб, зубец (напр. пилы) / Дзэ щӀыкӀэу жьэдэха, дзэм ещхьу, щӀа гуэр. Пхъэхым и дзэр ӀущӀыкӀащ. 3. лезвие (ножа и т. п.) / ИрыпаупщӀӀауэ къагъэсэбэп гуэрым и жаныпӀэ. Сэм и дзэ. * ЗэкъуэшитӀрэ дзитӀ зэӀутрэ. (погов.) Дзэр зэрыгъэшхын скрежетать зубами; злиться. * ТекӀуэныгъэм зеубгъур, бийхэм я дзэр зэрагъэшх. Къэб. Дыгъужьыжьыр къэгузэвауэ и дзэхэр зэрегъэшх. фольк. Трам и дзэр зэригъэшхыу къыжьэдэкӀа псалъэхэр Аслъэн и тхьэкӀумэм къиӀуащ. Ӏуащхь. {И} дзэр зэтеуэн стучать зубами (от холода). * ЩӀалэ цӀыкӀур пӀыщӀати, и дзэр зэтеуэрт. фольк. Дзэр лъын злиться. * Мэжид къэкӀуауэ и дзэр елъри щысщ, занщӀэу узэӀуридзэнуи тхьэ щеӀуэж. Къ. Хь. Дзэр хуэлъын точить зубы на кого-л. Дзэр шын 1) набить оскомину (напр. кислыми яблоками). * {Иныжьым:} Мыр джэгукӀэ щӀагъуэщ, Си дзэр игъэшащ... фольк. 2) стесняться (сказать, сделать что-л.), не решаться на что-л. * Ӏуэхур зытетыр жесӀэнут щӀалэми, си дзэр мэш. Къэб. И дзэр ӀулӀыкӀын дать согреться (о холодной жидкости). * -А псыр щӀыӀэӀуэщ, и дзэр ӀумылӀыкӀыу уемыфэ, -жриӀащ Ӏэминат ипхъу цӀыкӀум. Ӏуащхь. II войско / Зауэ хуэӀухуэщӀэм хуэгъэхьэзыра, хузэщӀэузэда и къарухэр. * Хъаным и дзэр унэ къэсыху цӀыху плӀырыплӀу къуажэм ятриугуэшащ. Н. Ш. Зым тӀур и дзэщ. (погов.) Дзэм ираджэн призывать в армию. Дзэ фӀыцӀэ полчище.

ДЗЭ I (24). 1. (9). Шхыныр ирашхыу, ирагъэныщкӀуу дзэлым къыхэкӀ къупщхьэхэкӀ цӀыкӀухэр. Дыщэдзэ зыӀутым автомат дзакъэкӀэ йоуэри хьэдэм и дзэр Ӏуеуд [Сентрал]. Нал къута, 287. Молэм и дзэ гъуэжь хъуахэм дзэкугъуанэ куэд яӀэти, жьы къыжьэдэкӀыр пхуэмышэчыну мэ Ӏейт, арщхьэкӀэ, Ӏузизэ и щхьэр иримыхьэкӀыу молэр зригъапщэрт. Хъуэпсэгъуэ нур, 69. [Дэфэрэдж:] СыныщӀыхьэ хъуну сыт жиӀэу къызэмыупщӀу бжэр зэрыӀусхыу унэм къыщӀэбэкъуащ, и дзэлыфэр тӀарэ и дзэ пӀащэу шым и дзэм нэхърэ зыкӀи мынэхъ цӀыкӀур сигъэлъагъуу, и нэри тӀэкӀу щӀиукъуанцӀэу. Лъапсэ, 63–64. 2. (15). ИрыпаупщӀӀауэ къагъэсэбэп гуэрым и жаныпӀэ. Къулейсызхэм якӀэрыщӀар къамэ бгъуфӀэт, къамэр уфэкъарэ къамэдзэр щыплъагъу щыӀэу, абы я къамэр нартыху жэпкъ ирыпаупщӀми, чы ираухъуэнщӀми, дзагуэ ящӀат. Хъуэпсэгъуэ нур, 84–85. Я къамэм и дзитӀым я щӀыбагъ зэхуэгъэзащ… Нал къута, 296. Сэ си шэмэджыр мывэ хуэзэм, Щтаучу мафӀэр пегъэлъэлъ, Дзэр къыӀуигуамэ, соуӀужри Аргъынэ мэхъур си гухэлъ. Мэкъуауэ. «Дамыгъэ», 233. ◊ Дзэр хуэлъын (3). Зыгуэрым хузэгуэпын, гужьгъэжь хуиӀэн. Куэд щӀауэ, и гур мызагъэу, Ди бийм къытхуелъыр дэ и дзэр, Лъы игъэжэну и гугъэу И Сэм ар епхъуэу къыщӀедзэр. Куэд щӀауэ, и гур мызагъэу. «Бгы лъапэхэм деж», 47. Куэд щӀауэ абы и дзэр къытхуалъ. Нал къута, 284. [И] дзэр шын (17). 1. (12). Дзыхь, мыщӀын, темыгушхуэн. Асэтин джыназым и пащхьэ илъ цы тӀэкӀур къищтэри, щымэхъэшапэми, и гуфӀакӀэм дилъхьэнут, ауэ зыгуэркӀэ и дзэр шыри къыщищтам деж игъэтӀылъыжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 117–118. Мысост къызэтричт и бампӀэр къыжиӀэну, арщхьэкӀэ зыкъомкӀи и дзэ шырт: къэзгъэгубжьмэ, гуур къызамытынкӀэ хъунщ, жиӀэу. Щынэхужьыкъуэ, 17. Езы Къазджэрий и дзэ мышу къанэртэкъым: мыбы хуэдэу Къэбэрдейм ӀуэхукӀэ къысхуеину къакӀуэу Инал сыкъищӀэмэ, и гуапэ хъункъым, гурыщхъуэ къысхуищӀынщ, жиӀэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 620. 2. (5). УкӀытэн. Думэсарэ жиӀэм зэзэмызэ и дзэ шыуэ еувалӀэми, партым и унафэр Астемыр дежкӀи унафэт, имыгъэзэщӀэу хъуртэкъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 628. Езы мэжджытыр дахащэу ящӀа къудейт, и дзэ мышу хэт къеуэфынт, уеуэу пкъути хъунутэкъым. Кхъэлэгъунэ, 378. ☐ Насып уимыӀэмэ, хъудырым уи дзэр ӀуещӀыкӀ (2). Еплъ насып.

ДЗЭ II (210). Зауэ хуэӀухуэщӀэм хуагъэхьэзыра, хузэщӀэуда къарухэр. ЩӀытӀым итри исри бомбэкӀэ хьэбэсабэ ящӀа нэужь, Къэрэмырзэ и дзэр шым епсыхщ, я къамэ, я сэшхуэ, нэгъуэщӀ къехьэлъэкӀын илъэпкъыр зыкӀэрахауэ, ныбапхъэкӀэ пщыурэ, бий ундэрэщхъуам гу къылъамытэу, йопщылӀэри, сигнал зэредгъэлъагъуу, зыкъаӀэтри зы напӀэзыпӀэм бийм я быдапӀэм тоуэри топышэмрэ бомбэмрэ къелар зэтраукӀэри къалэр къащтэ. Лыгъэ, 410. Щамым къатеуа дзэри зэтриӀущӀауэ Бейбарс къыщигъэзэжым, къалэм къызэрыдыхьэжу, куэбжэшхуэ Баб Ан-Нэср фӀащауэ хуащӀати, куэбжэ дахэмкӀэ къыдыхьэжащ. Лъапсэ, 101. Долэт мэжджытым къыщипсэлъауэ щытар нобэ къехъулӀащ: жылэ къызэхуэсар зэрызехьэу Щэрданхэ я унэм ешэ, дзэ иришэжьауэ зауэм Ӏуишэ хуэдэу, жэрыжэу здэжэм унафэ мыщхьэпэр ищӀу: - ФынакӀуэ, маржэ! Хъуэпсэгъуэ нур, 254. ◊ Дзэ фӀыцӀэ (2). Бжыгъэншэ биидзэ, дзэшхуэ. ЕкӀэ ди щӀым бийр къихьати, Сталин ди адэр къыдэджащ: «Си щӀалэфӀхэ, Ӏэщэр къафщтэ, Бий дзэ фӀыцӀэр къыттеуащ». – Ей, ди шухэ, шым фышэсхэ, Сталин жиӀэр зэхэфхам. Дэ ди шухэр. «Шум и гъуэгу», 41.