дзыхь хуэмыщӀын

ДЗЫХЬ: ◊ дзыхь егъэзын (6). Зыгуэрым гурылъ, Ӏуэху, мурад с.ху. ехьэлӀэн шэч зэрыхуомыщӀым къыхэкӀкӀэ. Валерэ лӀы зэпӀэзэрыт къыхэкӀащ, и ныбжьэгъухэм къахэжэпхъыкӀа къудейкъым, къыпэрыуэм ятокӀуэ, напэ иӀэщ, нэмыси хэлъщ, къимылэжьа енэцӀыркъым, уи дзыхь ебгъэзмэ укъегъэпэж – и адэм ещхь хъуащ. КӀапсэ кӀапэ, 7. [Фэуаз:] Фи цӀыхум хьэргъэшыргъэ къаӀэту, зэрыгъэкӀий сыту зэхэтыху, сэ гъусэ къысхуэщӀ нэхъ уи дзыхь зэбгъэзым ящыщу зыплӀытху хуэдиз, я нэкӀур пхауэ. ХьэщӀэ лъапӀэ, 405. Нэхъ дзыхь зрагъэзхэр зэхуашэсри къаущий: – ныщхьэбэ жэщыр зэхудипӀалъэщ. Лъапсэ, 85. Дзыхь зэхуэщӀын (1). Зыр адреймкӀэ шэчыншэу щытын. [Инал:] Агрогородым тщӀымэ коммунэр дэдгъэтӀысхьэнущ, я унэм ӀункӀыбзэ емытауэ, цӀыхум дзыхь зэхуащӀу, зэдэлажьэу, зэдэшхэжу псэун хуэдэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 531. Дзыхь къегъэзын (2). Еплъ дзыхь егъэзын. [Дэфэрэдж:] Дохутырым и цӀэр Варварэ Романовнэт, гурыхуэ дыдэт, псалъэ жумыӀэми узыхуейр псэкӀэ ищӀэрт уи жьэ псалъэ къыжьэдимыгъэкӀыу, арщхьэкӀэ иджыпсту ар къыщӀедджам гу лъимытауэ, сыт си унафэу пӀэрэ жиӀэу къыдэплъырт, теплъхьэ и хьэлъэу есат езыри, Ӏуэху гугъу хуэзакӀэ къикӀуэтынутэкъым, и дзыхь къызигъэзт, куэд схузэфӀэкӀыу къилъытэрти, фӀыкӀэ си цӀэ зыгъэӀум ящыщт. Лъапсэ, 13. Сыт ищӀыс лъэныкъуэкӀи Степан Ильич я дзыхь кърагъэзауэ, «фщӀэ» жыхуиӀэр ящӀэнут [цӀыхухэм]. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 587. Дзыхь къыхуэщӀын (8). Еплъ дзыхь хуэщӀын. Лу къыздихьа справкэр зэӀэпахыу еплъырт, псоми хьэкъыу япхыкӀат Лу дзыхьышхуэ къызэрыхуащӀыр, итӀани крушкӀэшхуэри крушкӀэ цӀыкӀухэри щӀызэныкъуэкъу щыӀэт: иныкъуэм жаӀэрт Инал и машинэм, шыфӀ утесмэ, улъэщӀыхьэну е трактор зепхуэныр ӀэджэкӀэ нэхъ гугъуу машинэм нэхърэ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 546–547. СхузэфӀэкӀынукъым жысӀэу хуэстхыжмэ, мынэхъыфӀу пӀэрэ, жиӀэу, арщхьэкӀэ апхуэдизу дзыхь къыпхуэзыщӀыр дауэ бгъэщӀэхъун – жиӀэу арат зэми тригъакӀуэр [Астемыр]. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 568. ШейтӀаным и чэнджэщэгъущ Бекъан, и гум илъыр дзыхь къыпхуищӀу къыбжиӀэнукъым. Нал къута, 228. Дзыхь мыщӀыжын (3). Еплъ дзыхь мыщӀын. Къэрэжь и зэманыгъуэм гъэру къиубыдахэр ищэу Истамбыл, Мысыр, Щам, Джэну нэс кӀуэфу щытащ, иджы псы икӀыну дзыхь ищӀыжыркъым. Лъапсэ, 105. Иджы [Нурхьэлий] абы унэм къыщӀэкӀын дзыхь ищӀыжыркъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 149. Езыри [Ахъсар] Ӏэпэлъапэсысу ерагъыу зэфӀэт къудейщ, здэкӀуэну и мурадым кӀуэн дзыхь имыщӀыжу. МелыӀыч, 445. Дзыхь мыщӀын (34). Зыгуэрым темыгушхуэн гурыщхъуэм къыхэкӀкӀэ. Алии дытегузэвыхьырт, сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ Кърым кӀуэри мыдрисэм щеджат, Истамбыл щыӀат, мусаватистхэм я зэманым Баку щылэжьащ, иджы и щхьэм зэрытегузэвыхьым гу лъумытэну Ӏэмал зимыӀэт, дэ нэхърэ нэхъ гъурыж хъуауэ, зэщӀэуфӀыцӀауэ, и нэщӀащэр иуэжауэ школым къакӀуэмэ, унэм игъэзэжын дзыхь имыщӀу къытхэтт, пщыхьэщхьэ хъухукӀэ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 519. Зэгуэр джэдэщым бажэ къеуасэри и джабэ хущӀауэдати, зыкъомрэ къэкӀуэн дзыхь имыщӀу зиӀэжьащ, иджы плъагъурэ – узэсэ сэгъейщ, жыхуаӀэрауэ аргуэру къэкӀуащ. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 484. [Абу- Деруиш и щхьэгъусэ нэху къыжреӀэ:] Къалэр илъэс мин ӀэджэкӀэ хэкужьу щытауэ жаӀэ, цӀыху къихьэн дзыхь ямыщӀу, уэ псэ хэплъхьэжыну и ужь уитщ. Кхъэлэгъунэ, 374. Дзыхь хуэмыщӀыжын (2). Еплъ дзыхь хуэмыщӀын. Астемыррэ Степан Ильичрэ къагъэна Ӏэщэр згъэкӀуэдмэ, дзыхь къысхуащӀыжынкъым, жиӀэри Нурхьэлийхэ дежкӀэ жэурэ плъэрт [Тембот]. Хъуэпсэгъуэ нур, 305. ЛӀыжь зэхэтхэр зэплъыжащ, мыр дауэ. Дэ къэтлъхуа, дэ тпӀа лӀыр къытхыхьэжмэ, дэр дыдэм дзыхь къытхуимыщӀыжу, и щхьэр зыхъумэн и гъусэн хуей? Лъапсэ, 75. Дзыхь хуэмыщӀын (4). Зыгуэрым темыгушхуэн, гурылъ, мурад, Ӏуэху н.къ. зыгуэрым епхьэлӀэ хъуну къэмылъытэн. А лъэхъэнэм Мысыр къэралым пащтыхьу тетыр Мустафэт, и ныбжьыр хэкӀуэта пэтми, зигъэткӀийт, фӀыкӀэ къыпыпхын щымыӀэу, и фызыр щӀалэти, дзыхь щӀагъуэ хуимыщӀу кӀэлъыплът. Лъапсэ, 100. – КӀэпхъыр бжей жыгышхуэм къемыхыу къудамэм тесу къеупщӀащ, къыдырым и пӀалъэ ищӀэрти, дзыхь щӀагъуэ къыхуимыщӀу. Кхъухь пхэнж, 497. Дзыхь хуэщӀын (10). Зыгуэрым фӀэщхъуныгъэ хуиӀэн, зыгуэрым гурылъ, Ӏуэху, мурад, н.къ. епхьэлӀэ хъуну лъытэн. [Мусэ мэгупсысэ:] Сыкъулейщ жыпӀэу утыку укъимылъадэ, лӀыщӀэ дзыхь зыхуэпщӀ уиӀэмэ, уи Ӏуэху зэребгъэхьэу уэ лъэныкъуэегъэз зыпщӀым нэхъыфӀщ. Хъуэпсэгъуэ нур, 188. Саният и дэлъху цӀыкӀум сыт ищӀыс лъэныкъуэкӀи дзыхь хуищӀырт, и щэху иригъэзырт. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 666. Зэгуэр уи адэм пщыхьэщхьэу Дзыхь зыхуищӀ щӀалэ къеупщӀри Си Дей жэщ ныкъуэм къегъакӀуэ, Ар зыдэщыӀэм къимыкӀыу, Мыр къысхуеӀуэхур лӀыжь ябгэм: «Бгъэм я тӀысыпӀэу бгы тӀуащӀэр ХэщӀапӀэ сщӀауэ сопсэур». «Адэ», 138. Дзыхь щӀын (8). Зыгуэрым тегушхуэн, таучэл щӀын. Куэд дэмыкӀыу Саният и гум илъ щэхур дзыхь ищӀри Зураб жриӀащ, хъыджэбзыр зэрыщыгугъауи и дэлъхур къыщӀэкӀа къудейкъым. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 667. Кулисум зи гугъу къыхуащӀам [Къэрэлъашэ и деж кӀуэну] трагъэгушхуат, армыхъуамэ езым дзыхь ищӀу кӀуэфынутэкъым. Нэгъуху, 34. Аслъэныр я гъусэу къащӀэмэ, зы хьэкӀэкхъуэкӀи кхъухьым пхуитӀысхьэнукъым, езы кхъухьыпщ дыдэми дзыхь ищӀу аслъэныр гъусэ ищӀынукъым. Кхъухь пхэнж, 500.