at

at zoo. шы, - atlı : шыу, - at çobanı : шыхъуэ, - atlı birlik : шыудзэ, - atlı yoldaş : шыу гъусэ, - ata binmek : шэсын, - attan inmek : епсыхын, - ata bindirmek : гъэшэсын, - at bin : шэс, - at sırtı : шыбг, - at döşü : шыбгъэ, - at koşusu : шыгъажэ, дафэзехьэ - at kuyruğu : шыкӀэ, - tay zoo. : шыщӀэ, - yandan at koşmak : пэщӀэщӀэгъу, - yanına at koşmak : пэщӀэщӀэн, - at ahırı : шэщ, - at yarışında birinciye verilen hediyeler : дафэ:1.дэпыӀэ, 2. Дэджанэ,3. дэщӀопщ,4. дэлъохъэ, - binek atı : шыущ, - huylu at : жагъын, - iğdiş at : алашэ, - sarı, beyaz karışık renkli at : шытхъуэ, - siyah at : шы фӀыцӀэ, - hurma dorusu at : пэху, - kahverengi, beyaz başka renkleri olan at : тхъуэ, - kırat : пщӀэгъуалэ, - doru : пцӀэгъуэплъ, - erkek at : илъэситхум ит хакӀуэщӀэ, - dişi at : илъэситӀым нэсыхукӀэ шыбз, - iğdiş at : хакӀуэсэкӀа, - erkek atlarda olan köpek dişi : щхьэщӀыдзэ, - güçlü at : алъп, шы бланэ, шы лъэщ, - uçan at mit. : жэмэншэрыкъ, шы лъатэ, - yedek at : Ӏэдэжэ, - atın arka sırt derisi : саур, - atın dizginini tutmak : шыӀумпӀэубыд, - atın kişnemesi : шыщ, шыр зэрыджэ макъ, - atlarda görülen çıban hastalığı : шынтӀыӀу, - atların gece uykusu : жэшыргъэн, - atları güden aygır : шыпашэ, хакӀуэ, илъэс 2,5 – 10 м. ит хакӀуэ, - vahşi at : шыемылыдж, - savaş atı : есэней, зэуэш, - yük atı : хьэлъэш, - koşum atı : шыгуш, - yabani at: мэзыш, - koşulan 3. at : нэгъуей, - atın damak hastalığı : фӀыншэ, - atların ameliyat bıçağı : тхъусэ, - atların burun kemiği hastalığı : пэгъубжэ – шыр дыгъэ гуащӀэм хэт зэпытмэ, и пэм екӀуалӀэ лъынтхуэр и пэр ешэкӀауэ къанэт, щӀэх дэӀэпыкъуэгъу имыгъуэтмэ, псынщӀэу илӀыкӀт и пэм хуеуэурэ ягъэхъужт, - dişi atı aşılama : дэгъэкӀуеин, - at örtüsü : шы тепхъуэ, - eyerli at : шыуанэзэтелъ, - gösterişli atlı : шыфэлӀыфэ, - gece at yayma : шыхэпщ, - yarış atı : шыгъажэш, - at ayası : адэмыгу, шылъэгу, адэщӀэмыӀу, - atla uyumlu olarak binme : дэшэсеин – шым илъэбакъуэм техуэу уанэгум зипӀэтыкӀыурэ кӀуэн (шылъэхъуэм деж), - dalgalı at yele örümü : джэхьэн (жэхьэр) - хы толъкъуным ещхь щхьэц шӀыкӀэ, шы соку, - iyi çeken ata yüklenme : жэндаур – шитӀыгум нэхъыфӀыу екъум и шыбжьыр гум ирапхри, нэхъ тӀасхъэм зэрыдагъэӀэпыкъу Ӏэмал, адыгэхэм мыбы псэкӀуэд пылъыу жаӀэти, щащӀыр зэзэмызэххэт, - atın gemini çekmek : жьэдэӀэн - щым къыжьэдэкъуэн, жьэдэуэн, - uygunsuz koşum atı : зэрыуэзэрыбг – зэдемыкъу шыхэр, - atın hamlığını gidermek : зэщӀэчын – шыр зэщӀэчын – куэдрэ уанэ зытрамылъхьауэ, щӀамыщӀауэ щыта шым и гуэбэн игъэкӀын папщӀэ ипэрапщӀэу зэщӀачт. Жэщым ягъэнэщӀти, пщэдджыжьым шэса е щӀащӀа нэужь лъэбакъуэкӀэ фоч уэгъуитӀкӀэ ирикӀуэт (зы фоч уэгъуэр абы и макъыр здынэсращ), кӀаблэ – шы узыфэщ, и кӀэхэм шыр къыхэхурэ блэм ещхьу къигъанэу, -at hastalığı : къамылшыу – шым и узыфэ и лъащхьэр къыдэкӀыу, - at ayak hastalığı : лъа- къуэлъ – псыӀэ гъэзэпытымрэ щӀыӀэмрэ къыхэкӀыу шыхэм я лъакъуэм къищтэ узыфэ, лъы еуэурэ нэхъыфӀ ящӀыжт, - at tedavi bıçağı : лъауэ – шыр лъакъуэлъ щыхъукӀэ лъы зэрыхуеуэ, абы тегъэпсыхьа сэ цӀыкӀу лӀэужьыгъуэ, - at hastalığı : лъэдакъэщыкӀ(ын) – темыпыӀэн, ифӀэбэ мащӀэн, шыр ихъу-илъыу щытын, -at hastalığı : лъэжь – шы лъакъуэхэм я узыфэ, - at tırnağını çukurunun az olması : лъэкъэб – зи лъэгудыгъуэр чэнж шы, - at hastalığı : пэгъубжэ – дыгъэр зи щхьэм еуа шыхэм я узыфэт; я пэм лъы хуеуэурэ ягъэхъужт, - at - öküzle çekilen çalı - çırpı : пхъэбжь – витӀкӀэ е шитӀ- кӀэ гупшэу къалъэфыф пхъэ пхырышхуэ, - atın omuz başı : шым и блатхьэщхьитӀырщ, - at hastalığı : сэкъау – шыхэм къайфыкӀ узыфэ, - atın yalandan koşması : ущ – шым щӀагъуэ химгъэщӀурэ жэ нэпцӀ зыщищӀкӀэ, - kısa adımlarla yürüyen at : ущыӀу – лъэбакъуэ щӀагъуэ имыӀэу цым – цымурэ зекӀуэ шы, - uzunca zaman binilmemiş at : хьэтэутэ – куэдрэ щыта шыр щихъу – щылъкӀэ хужаӀэ, - atın alnında çift yıldız olursa : хъырзэ – шым и натӀэм зэпрууэ вагъуитӀ исмэ (махуэу ябжт), - yılkıya bırakılan at : хъуа кӀуэш – емыпхауэ, хуиту утӀыпщауэ хъуакӀуэ шы, - atla yakın takip : шыукӀэкъалэ – кӀэщӀ дыдэу и ужь иту зыгуэр зыху шыу, - öncü atlılar : шыукӀэхутэ – шыукӀэм щыщу шыу гуп цӀыкӀу къыхахт Ӏэгъуэблагъэм зыщыплъыхьынри, дзэпашэм пыщӀауэ щытынри я пщэрылъыу, öncü lideri : шыукӀэпэгъуазэ – шыупэ пакӀэм и дзэзешэ, - savaşa gönderilenin ailesine yardım : шыухэх – пасэм щыгъуэ хэчыхьурэ шыухэр дзэм ягъакӀуэу щытащ. Апхуэдэу ягъэкӀуам и унагъуэм зэрыжылэу дэӀэпыкъут, - tek koşulan at eyeri : шыгууанэ – шы закъуэгум щыщӀащӀэкӀэ тралъхьэ уанэ цӀыкӀу, - at rengi : шыгъуэшыгей – тхъуэ мащӀэрэ ӀэпапӀэрэ къызыхэхуэ шыгъуэ, - atlarda öksürük hastalığı : шыдыпсчэ – шыхэми Ӏэщхэми къайфыкӀ псчэуз, -at hastalığı : шынтӀыӀу – гъатхэм шыхэм я щӀыфэм къищӀ шынылъэ цӀыкӀухэрщ, - gencin ilk ata binmesi : шыпэтес – щӀалэ цӀыкӀур япэу шым щагъэшэсым и щхьэусыгъуэм иращӀэкӀ гуфӀэгъуэ, - makhsıme şarkı kadehi : шыплъэ – пхъэ шынакъышхуэ, япэм абы махъсымэ иракӀэти, хъурейуэ къекӀуэкӀыурэ хэӀубэт гуп-ыр, щхьэж здэӀубар ӀэщыӀукӀэ илъэщӀыжмэ, и гъунэгъум «нокӀуэ!» жиӀэу ириту, - arabaya çok at koşma : шыпӀэкъу – зы гум шы куэд зэрызэпащӀэ Ӏэмал, - atla getirilen eşya : шырыхь – шым екӀэпхауэ къахь хьэпшып, - atın durumunu anlamak : шытхьэкӀумэ дэплъын – шым и пӀалъэ къэщӀэн, - at hastalığı : шыхьэпӀацӀэ – шым и лъатэм щӀымахуэ псом ишхыхь хьэпӀацӀэ лӀэужьыгъуэм и шыр, - çok atlı : шыухэр куэду зэхэтмэ, - atlının göz- yaşları : шыщхьэегъ – 1. нэпсыр шыщхьэм телъалъэу шыур гъын, гуӀэн, - 2. - cenazenin at sedyesiyle getirilmesi : шыкхъаблэкӀэ хьэдэр къыщахыьыжкӀэ жаӀэу щыта зауэ уэрэдт, - at hastalığı : шыщхьэчынчэ – шыхэм я узыфэ, бадзэ гуэрхэм шым и фэм джэдыкӀэ халъхьэри, ар хьэпӀацӀэхупс хохъухь, фэр къеугъуэнри шын мэхъу, шым итхьэкӀумэхэр гуэлэлу къегъанэ, - at nöbetçisi : шыӀэгъу – гъуэгу тет щыу гупым зыщагъэпсэхукӀэ шыхэм якӀэлъыплъ цӀыху хэха, - atı yamçıdan atlatma oyunu : щӀакӀуэелъэ – шыу зэпеуэм хэт Ӏыхьэщ : щӀалитӀым метр 1.5 – 1.70 – илъэгагъэу щӀакӀуэ зэпаӀыгъыр яубыдти, абы шыхэр кърагъалъэт.

at (hititlerde) хуарэ, шы – ХьэтибзэкӀэ къикӀыр «шы» жыхуиӀэщ.

AT ШЫ, (Абз. ЧЪЫ)

AT (3 yaşında dişi ~) къунажьын/къунажын, (Абз. КЪУНАДЖЫН)

AT (3 yaşında erkek ~) КЪУНАН, (Абз. КЪУНАН)

AT (4 yaşlı dişi ~) дунажьын/дунажын, (Абз. ДУНАДЖЫН)

AT (4 yaşlı erkek ~) ДУНАН, (Абз. ДУНАН)

AT (AYGIR) хакӀо/хакӀуэ, (Абз. ЧЪАБА)

AT (binek ~ı) шыуш/шууш

AT (burulmuş erkek ~) ШЫХЪУ, (Абз. ЧЪАБА)

AT (dişi ~) ШЫБЗ(Ы), (Абз. ЧЪАН)

AT (eğitilmemiş ~) емлыч/емылыдж, (Абз. ЕМЛЫК)

Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.