щӀы тхьэкӀумэкӀыхь
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
щӀы
1. Ещанэу Дыгъэм пэщыт, цӀыхухэр, псэущхьэхэр щыпсэу планетэ.
ру(хьэрфышхуэкӀэ кърагъажьэ) Земля (планета)
Дунейм щӀалэгъуалэу тетыр фызэгухьэм, ЩӀым мамырыгъэр тепщэ щыхъунщ.— Ӏуащхьэмахуэ
2. ЩӀы хъурейм и щхьэ къат и щӀыӀу.
рупочва, верхний слой земной коры
Сенрэ Мэзанрэ ныбэгукӀэ щӀым зыхадзэри тӀэкӀурэ щылъащ, хьэкъей гуэрэн лъахъшэм хэлъу.— Жаным Борис
3.
руЩӀы фӀыцӀэ. ЩӀы пшэр.
4. Къэрал, хэку.
рустрана
Нэмыцэр ди щӀым къихьэгъащ.
Гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ яку дэлъ щӀыӀэгъуэ зэман; щӀымахуэ.
рузима
Гъэрэ щӀырэ зэхэкӀа нэужьщ жылэр щӀым щыхалъхьэр.
Bu maddedeki ifadeler (36)
щӀы зэдэшх хъун
руоказаться равными по силе (в национальном виде борьбы).
ЩӀалитӀыр зэбэныхукӀэ зэрытемыгъакӀуэу щӀы зэдэшх мэхъу.
щӀы фӀыцӀэм ихун
русжить со света.
Дзэ узым щӀы фӀыцӀэм ирихун.
щӀы фӀыцӀэжьым щӀэгъэлъэдэн
рузакопать в землю, сжить со света.
Ар губжьащи щӀы фӀыцӀэжьым ущӀигъэлъэдэнщ.
щӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн
рупровалиться сквозь землю.
- Елдар гъусэ щӀыи зегъэхь. ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьами, къэгъуэт, - жиӀащ {Инал}.— КӀыщокъуэ Алим
щӀы хъурей
руземной шар.
ЩӀы щхьэфэ хъун!
рудай бог, чтоб ты превратился в прах! (проклятие).
щӀым и гъунэ
руочень далеко; за тридевять земель.
ЩӀым и гъунэ щыӀэн.
щӀым икӀыжын
руисчезнуть, пропасть.
щӀым кӀуэцӀрыхун
щӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн
щӀым нэмыгъэсу зехьэн (лъагъун)
рубезмерно любить, лелеять кого-л.; с любовью и уважением относиться к кому-л. (напр. к родителям).
Зым нэхърэ адрейр нэхъ лӀыхъужьу дэлъхуибл иӀэт хъыджэбзым, икӀи я шыпхъу закъуэр абыхэм щӀым намыгъэсу ялъагъурт.— Адыгэ таурыхъхэр
щӀым псэ къыхэхьэн
рупробуждаться с наступлением весны (о почве).
ЩӀым псэ къыхэхьэмэ, жыласэм щӀадзэ.
щӀым пхрыхуам нэхъ къэщтэн
рупредпочесть что-л. чему-л.
Фызыр апхуэдизкӀэ укӀытати, щӀым пхрыхуам нэхъ къищтэнт.
щӀым щыщ щӀыжын
русровнять с землей.
Унэ цӀыкӀур щӀым щыщ ящӀыжащ.
щӀым щӀэпщхьэным хуэдэу
щӀым пхыхуам нэхъ къэщтэн
ЩӀым щӀэпщхьэным хуэдэу укӀытэн.
щӀым щӀэхуэн
щӀы фӀыцӀэм ихун
щӀыр бжьэкӀэ къэпщын
рулениться.
ЩӀыр бжьэкӀэ къепщри, къыпыщым тоувэ.— Адыгэ таурыхъхэр
щӀыр бзэгупэкӀэ егъэбзеин
рунагнать страху.
щӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн
щӀыр гъэпшэрын
руудобрять землю.
ЩӀыр куэншыбкӀэ ягъэпшэр.
ЩӀыр зэгуэхуу я кум дэхуэн.
руПровалиться сквозь землю.
Иныжьыр абдеж иӀэпхъукӀри щӀыр зэгуэхуу я кум дэхуа фӀэкӀа умыщӀэну бзэхащ.— Адыгэ таурыхъхэр
щӀыр зехьэн
руухаживать на землей.
щӀыр хъеин
рутрястись (о земле).
щӀыр щхьэцыкӀэкӀэ егъэпхъэнкӀын
щӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн
щӀыр ӀэгуфэкӀэ (ӀэгупсэкӀэ) къэгъэзэн
русокрушаться.
Дарихъан сымаджэ хьэлъэу, уз къыхэлъадэм и кӀуэцӀыкӀыщӀэр ичатхъэр гызу, хуэмышэчыжу щӀыр ӀэгуфэкӀэ игъазэу зепщыпщэу.. {щытащ}.— КӀэрашэ Тембот
щӀы гъунэ 1.
Дунейм и гъунэ, и кӀэ.
рукрай земли, край света
- ЩӀы гъунэм фыкӀуэми, фысӀэщӀэкӀынкъым, - жиӀэрт иныжьым.— ӀуэрыӀуатэ
2. Зыгуэрым бгъэдэлъ щӀыр щиух.
руграница
Вгъэбыдэ фи Ӏуэхур щӀы гъунэм, Вгъашхэ шагъдийхэр.— ПащӀэ Бэчмырзэ
щӀы кӀапэ
Индыр хъаныр тхьэгурымагъуэт, и щӀы кӀапэ къытехьэр занщӀэу къищӀэрт.— ӀуэрыӀуатэ
Еплъ: щӀы гъунэ
щӀы къат
Хэлъ пкъыгъуэхэм елъытауэ, плъыфэкӀи щытыкӀэкӀи щӀыр ӀупщӀэ-ӀупщӀэу зэрызэщхьэщыкӀхэм ящыщ зы.
руслой, пласт земли
Лъэпщ и сыджыр щӀы къатибл и кууагъыу хэтӀат. Нарт.
щӀы къатибл
Диным къызэригъэлъагъуэмкӀэ лӀахэм я псэр здэкӀуэж щӀы щӀагъым щыӀэ дуней; ахърэт.
рурелиг. ад, преисподняя
ЩӀы къатиблым къыщӀэпхами къэгъуэт, - аращ Инал жиӀар.— КӀыщокъуэ Алим
щӀы къатибл ухъу
рупровались ты в тартарары.
щӀы къатиблкӀэ щӀэулъадэ
щӀы къатибл ухъу
щӀы къатиблым ежэхын
щӀы къатибл ухъу
щӀы къатиблкӀэ кӀуэцӀрыхун
щӀы къатибл ухъу
щӀы ныкъуэхь
Бэджэндэу къащта щӀы Ӏыхьэ, гъавэу къытрахым и ныкъуэр щӀыр зейм ептын хуейуэ.
рунаем земельного участка с выплатой половины урожая хозяину
щӀы тхьэкӀумэкӀыхь
Зи кӀэбдз лъакъуитӀыр нэхъ кӀыхь губгъуэ дзыгъуэ лъэпкъ.
рутушканчик
щӀы шэуэжа
Явэу щытауэ илъэс зыбжанэкӀэ ямывэжа, зытемылэжьыхьыжа щӀы Ӏыхьэ.
рузалежная земля
ЩӀы шэуэжахэми гъавэ тращӀэу щӀадзэжащ.
щӀы щхьэфэ
ЩӀым и щхьэ къат.
руповерхность земли
щӀы щӀагъ
ЩӀым и щӀагъ.
руподземелье
Kitapta geçtiği hali
щӀы I 1. (хьэрфышхуэкӀэ кърагъажьэ) Земля (планета) / Ещанэу Дыгъэм пэщыт, цӀыхухэр, псэущхьэхэр щыпсэу планетэ. * Дунейм щӀалэгъуалэу тетыр фызэгухьэм, ЩӀым мамырыгъэр тепщэ щыхъунщ. Ӏуащхь. 2. почва, верхний слой земной коры / ЩӀы хъурейм и щхьэ къат и щӀыӀу. * Сенрэ Мэзанрэ ныбэгукӀэ щӀым зыхадзэри тӀэкӀурэ щылъащ, хьэкъей гуэрэн лъахъшэм хэлъу. Ж. Б. 3. см. щӀыгулъ. ЩӀы фӀыцӀэ. ЩӀы пшэр. 4. страна / Къэрал, хэку. Нэмыцэр ди щӀым къихьэгъащ. ЩӀы зэдэшх хъун оказаться равными по силе (в национальном виде борьбы). ЩӀалитӀыр зэбэныхукӀэ зэрытемыгъакӀуэу щӀы зэдэшх мэхъу. ЩӀы фӀыцӀэм ихун сжить со света. Дзэ узым щӀы фӀыцӀэм ирихун. ЩӀы фӀыцӀэжьым щӀэгъэлъэдэн закопать в землю, сжить со света. * Ар губжьащи щӀы фӀыцӀэжьым ущӀигъэлъэдэнщ. ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн провалиться сквозь землю. * - Елдар гъусэ щӀыи зегъэхь. ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьами, къэгъуэт, - жиӀащ {Инал}. КӀ. А. ЩӀы хъурей земной шар. ЩӀы щхьэфэ хъун! дай бог, чтоб ты превратился в прах! (проклятие). ЩӀым и гъунэ очень далеко; за тридевять земель. ЩӀым и гъунэ щыӀэн. ЩӀым икӀыжын исчезнуть, пропасть. ЩӀым кӀуэцӀрыхун = щӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн. ЩӀым нэмыгъэсу зехьэн (лъагъун) безмерно любить, лелеять кого-л.; с любовью и уважением относиться к кому-л. (напр. к родителям). * Зым нэхърэ адрейр нэхъ лӀыхъужьу дэлъхуибл иӀэт хъыджэбзым, икӀи я шыпхъу закъуэр абыхэм щӀым намыгъэсу ялъагъурт. Ад. таур. ЩӀым псэ къыхэхьэн пробуждаться с наступлением весны (о почве). ЩӀым псэ къыхэхьэмэ, жыласэм щӀадзэ. ЩӀым пхрыхуам нэхъ къэщтэн предпочесть что-л. чему-л. * Фызыр апхуэдизкӀэ укӀытати, щӀым пхрыхуам нэхъ къищтэнт. ЩӀым щыщ щӀыжын сровнять с землей. Унэ цӀыкӀур щӀым щыщ ящӀыжащ. ЩӀым щӀэпщхьэным хуэдэу = щӀым пхыхуам нэхъ къэщтэн. ЩӀым щӀэпщхьэным хуэдэу укӀытэн. ЩӀым щӀэхуэн = щӀы фӀыцӀэм ихун. ЩӀыр бжьэкӀэ къэпщын лениться. * ЩӀыр бжьэкӀэ къепщри, къыпыщым тоувэ. Ад. таур. ЩӀыр бзэгупэкӀэ егъэбзеин = щӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн нагнать страху. ЩӀыр гъэпшэрын удобрять землю. ЩӀыр куэншыбкӀэ ягъэпшэр. ЩӀыр зэгуэхуу я кум дэхуэн. Провалиться сквозь землю. * Иныжьыр абдеж иӀэпхъукӀри щӀыр зэгуэхуу я кум дэхуа фӀэкӀа умыщӀэну бзэхащ. Ад. таур. ЩӀыр зехьэн ухаживать на землей. ЩӀыр хъеин трястись (о земле). ЩӀыр щхьэцыкӀэкӀэ егъэпхъэнкӀын = щӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн. ЩӀыр ӀэгуфэкӀэ (ӀэгупсэкӀэ) къэгъэзэн сокрушаться. * Дарихъан сымаджэ хьэлъэу, уз къыхэлъадэм и кӀуэцӀыкӀыщӀэр ичатхъэр гызу, хуэмышэчыжу щӀыр ӀэгуфэкӀэ игъазэу зепщыпщэу.. {щытащ}. КӀ. Т. щӀы гъунэ 1. край земли, край света / Дунейм и гъунэ, и кӀэ. * - ЩӀы гъунэм фыкӀуэми, фысӀэщӀэкӀынкъым, - жиӀэрт иныжьым. фольк. 2. граница / Зыгуэрым бгъэдэлъ щӀыр щиух. * Вгъэбыдэ фи Ӏуэхур щӀы гъунэм, Вгъашхэ шагъдийхэр. П. Б. щӀы кӀапэ см. щӀы гъунэ. * Индыр хъаныр тхьэгурымагъуэт, и щӀы кӀапэ къытехьэр занщӀэу къищӀэрт. фольк. щӀы къат слой, пласт земли / Хэлъ пкъыгъуэхэм елъытауэ, плъыфэкӀи щытыкӀэкӀи щӀыр ӀупщӀэ-ӀупщӀэу зэрызэщхьэщыкӀхэм ящыщ зы. Лъэпщ и сыджыр щӀы къатибл и кууагъыу хэтӀат. Нарт. щӀы къатибл религ. ад, преисподняя / Диным къызэригъэлъагъуэмкӀэ лӀахэм я псэр здэкӀуэж щӀы щӀагъым щыӀэ дуней; ахърэт. * -ЩӀы къатиблым къыщӀэпхами къэгъуэт, - аращ Инал жиӀар. КӀ. А. ЩӀы къатибл ухъу провались ты в тартарары. ЩӀы къатиблкӀэ щӀэулъадэ = щӀы къатибл ухъу. ЩӀы къатиблым ежэхын = щӀы къатибл ухъу. ЩӀы къатиблкӀэ кӀуэцӀрыхун = щӀы къатибл ухъу. щӀы ныкъуэхь наем земельного участка с выплатой половины урожая хозяину / Бэджэндэу къащта щӀы Ӏыхьэ, гъавэу къытрахым и ныкъуэр щӀыр зейм ептын хуейуэ. щӀы тхьэкӀумэкӀыхь тушканчик / Зи кӀэбдз лъакъуитӀыр нэхъ кӀыхь губгъуэ дзыгъуэ лъэпкъ. щӀы шэуэжа залежная земля / Явэу щытауэ илъэс зыбжанэкӀэ ямывэжа, зытемылэжьыхьыжа щӀы Ӏыхьэ. ЩӀы шэуэжахэми гъавэ тращӀэу щӀадзэжащ. щӀы щхьэфэ поверхность земли / ЩӀым и щхьэ къат. щӀы щӀагъ подземелье / ЩӀым и щӀагъ. II устар. зима / Гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ яку дэлъ щӀыӀэгъуэ зэман; щӀымахуэ. Гъэрэ щӀырэ зэхэкӀа нэужьщ жылэр щӀым щыхалъхьэр.