щӀы

чӀы/щӀы, чӀыгу/щӀыгу; ARAZİ

щӀы/чӀы, чӀыгу/щӀыгу; ARAZİ, TOPRAK, KARA

чӀы/щӀы, чӀыгу/щӀыгу; KARA (toprak)

кӀы/щӀы 2, кӀымаф/щӀымахуэ; KIŞ

щӀы 2/кӀы, щӀымахуэ/кӀымаф; KIŞ

чӀы/щӀы, чӀыгу/щӀыгу, ятӀэ; TOPRAK

ятӀэ, чӀы/щӀы, чӀыгу/щӀыгу; TOPRAK

чӀы/щӀы, чӀыгу/щӀыгу, чӀыгулъ/щӀыгулъ; YER, TOPRAK

щӀы/чӀы, чӀыгу/щӀыгу, ятӀэ; YER, TOPRAK

Bu sonuç kitaptaki 9 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

щӀы I 1. (хьэрфышхуэкӀэ кърагъажьэ) Земля (планета) / Ещанэу Дыгъэм пэщыт, цӀыхухэр, псэущхьэхэр щыпсэу планетэ. * Дунейм щӀалэгъуалэу тетыр фызэгухьэм, ЩӀым мамырыгъэр тепщэ щыхъунщ. Ӏуащхь. 2. почва, верхний слой земной коры / ЩӀы хъурейм и щхьэ къат и щӀыӀу. * Сенрэ Мэзанрэ ныбэгукӀэ щӀым зыхадзэри тӀэкӀурэ щылъащ, хьэкъей гуэрэн лъахъшэм хэлъу. Ж. Б. 3. см. щӀыгулъ. ЩӀы фӀыцӀэ. ЩӀы пшэр. 4. страна / Къэрал, хэку. Нэмыцэр ди щӀым къихьэгъащ. ЩӀы зэдэшх хъун оказаться равными по силе (в национальном виде борьбы). ЩӀалитӀыр зэбэныхукӀэ зэрытемыгъакӀуэу щӀы зэдэшх мэхъу. ЩӀы фӀыцӀэм ихун сжить со света. Дзэ узым щӀы фӀыцӀэм ирихун. ЩӀы фӀыцӀэжьым щӀэгъэлъэдэн закопать в землю, сжить со света. * Ар губжьащи щӀы фӀыцӀэжьым ущӀигъэлъэдэнщ. ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн провалиться сквозь землю. * - Елдар гъусэ щӀыи зегъэхь. ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьами, къэгъуэт, - жиӀащ {Инал}. КӀ. А. ЩӀы хъурей земной шар. ЩӀы щхьэфэ хъун! дай бог, чтоб ты превратился в прах! (проклятие). ЩӀым и гъунэ очень далеко; за тридевять земель. ЩӀым и гъунэ щыӀэн. ЩӀым икӀыжын исчезнуть, пропасть. ЩӀым кӀуэцӀрыхун = щӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн. ЩӀым нэмыгъэсу зехьэн (лъагъун) безмерно любить, лелеять кого-л.; с любовью и уважением относиться к кому-л. (напр. к родителям). * Зым нэхърэ адрейр нэхъ лӀыхъужьу дэлъхуибл иӀэт хъыджэбзым, икӀи я шыпхъу закъуэр абыхэм щӀым намыгъэсу ялъагъурт. Ад. таур. ЩӀым псэ къыхэхьэн пробуждаться с наступлением весны (о почве). ЩӀым псэ къыхэхьэмэ, жыласэм щӀадзэ. ЩӀым пхрыхуам нэхъ къэщтэн предпочесть что-л. чему-л. * Фызыр апхуэдизкӀэ укӀытати, щӀым пхрыхуам нэхъ къищтэнт. ЩӀым щыщ щӀыжын сровнять с землей. Унэ цӀыкӀур щӀым щыщ ящӀыжащ. ЩӀым щӀэпщхьэным хуэдэу = щӀым пхыхуам нэхъ къэщтэн. ЩӀым щӀэпщхьэным хуэдэу укӀытэн. ЩӀым щӀэхуэн = щӀы фӀыцӀэм ихун. ЩӀыр бжьэкӀэ къэпщын лениться. * ЩӀыр бжьэкӀэ къепщри, къыпыщым тоувэ. Ад. таур. ЩӀыр бзэгупэкӀэ егъэбзеин = щӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн нагнать страху. ЩӀыр гъэпшэрын удобрять землю. ЩӀыр куэншыбкӀэ ягъэпшэр. ЩӀыр зэгуэхуу я кум дэхуэн. Провалиться сквозь землю. * Иныжьыр абдеж иӀэпхъукӀри щӀыр зэгуэхуу я кум дэхуа фӀэкӀа умыщӀэну бзэхащ. Ад. таур. ЩӀыр зехьэн ухаживать на землей. ЩӀыр хъеин трястись (о земле). ЩӀыр щхьэцыкӀэкӀэ егъэпхъэнкӀын = щӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн. ЩӀыр ӀэгуфэкӀэ (ӀэгупсэкӀэ) къэгъэзэн сокрушаться. * Дарихъан сымаджэ хьэлъэу, уз къыхэлъадэм и кӀуэцӀыкӀыщӀэр ичатхъэр гызу, хуэмышэчыжу щӀыр ӀэгуфэкӀэ игъазэу зепщыпщэу.. {щытащ}. КӀ. Т. щӀы гъунэ 1. край земли, край света / Дунейм и гъунэ, и кӀэ. * - ЩӀы гъунэм фыкӀуэми, фысӀэщӀэкӀынкъым, - жиӀэрт иныжьым. фольк. 2. граница / Зыгуэрым бгъэдэлъ щӀыр щиух. * Вгъэбыдэ фи Ӏуэхур щӀы гъунэм, Вгъашхэ шагъдийхэр. П. Б. щӀы кӀапэ см. щӀы гъунэ. * Индыр хъаныр тхьэгурымагъуэт, и щӀы кӀапэ къытехьэр занщӀэу къищӀэрт. фольк. щӀы къат слой, пласт земли / Хэлъ пкъыгъуэхэм елъытауэ, плъыфэкӀи щытыкӀэкӀи щӀыр ӀупщӀэ-ӀупщӀэу зэрызэщхьэщыкӀхэм ящыщ зы. Лъэпщ и сыджыр щӀы къатибл и кууагъыу хэтӀат. Нарт. щӀы къатибл религ. ад, преисподняя / Диным къызэригъэлъагъуэмкӀэ лӀахэм я псэр здэкӀуэж щӀы щӀагъым щыӀэ дуней; ахърэт. * -ЩӀы къатиблым къыщӀэпхами къэгъуэт, - аращ Инал жиӀар. КӀ. А. ЩӀы къатибл ухъу провались ты в тартарары. ЩӀы къатиблкӀэ щӀэулъадэ = щӀы къатибл ухъу. ЩӀы къатиблым ежэхын = щӀы къатибл ухъу. ЩӀы къатиблкӀэ кӀуэцӀрыхун = щӀы къатибл ухъу. щӀы ныкъуэхь наем земельного участка с выплатой половины урожая хозяину / Бэджэндэу къащта щӀы Ӏыхьэ, гъавэу къытрахым и ныкъуэр щӀыр зейм ептын хуейуэ. щӀы тхьэкӀумэкӀыхь тушканчик / Зи кӀэбдз лъакъуитӀыр нэхъ кӀыхь губгъуэ дзыгъуэ лъэпкъ. щӀы шэуэжа залежная земля / Явэу щытауэ илъэс зыбжанэкӀэ ямывэжа, зытемылэжьыхьыжа щӀы Ӏыхьэ. ЩӀы шэуэжахэми гъавэ тращӀэу щӀадзэжащ. щӀы щхьэфэ поверхность земли / ЩӀым и щхьэ къат. щӀы щӀагъ подземелье / ЩӀым и щӀагъ. II устар. зима / Гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ яку дэлъ щӀыӀэгъуэ зэман; щӀымахуэ. Гъэрэ щӀырэ зэхэкӀа нэужьщ жылэр щӀым щыхалъхьэр.

ЩӀЫ I (17). Ещанэу Дыгъэм пэщыт, цӀыхухэр, псэущхьэхэр щыпсэу планетэ. Аращ зыхуэкӀуэр ди гъащӀэр, Дызыхуэзэнур сэ слъэгъуащ: Лъэпкъ псори хъунущ зы бынунэ, ЩӀыр щӀэкӀэрахъуэри аращ. Космонавт. «Мывэ хуабэ», 99. Пшэ ардыщӀым цӀыху щыпсэухэр, ЖытӀэу псоми дэ дгъэщӀагъуэу, ГъущӀым хуэдэу быдэ защӀэу, ЩӀым къехауи зэм уолъагъур. Пшэ адрыщӀым щыпсэу. «Партыр ди пашэу», 19. Дунеищри зэпэӀэщӀэщ, ЩӀым хуэфащэр щӀылъэм телъщ, Уафэм уеплъмэ, пшэкӀэ бейщ, ЩӀым и щӀагъым мафӀэр щӀэлъщ. «Индийскэ поэмэ», 364.

ЩӀЫ II (302). 1. (252). ЩӀы хъурейм и щхьэ къат, и щӀыӀу. Бгы пцӀанэр къущхьэм я Ӏыхьэу, Къэбэрдеипщыр тафэм и тепщэу, Балъкъэр дищӀ къихьэм щагъэхьэу, Зэман блэкӀакъэ кӀыхьыщэу! ЗэкъуэшитӀ. «Бгы лъапэхэм деж», 99. Жьым зэредзэр парашютыр, Бгъэхэр уэгум щоуфэрэз, ЩӀым къытолъэр летчикитӀыр, ТӀури щӀыгум щоджэрэз. ПарашютитӀ. «Бгы лъапэхэм деж», 45. А блэр си пащхьэм мис къихуащи, МыувыӀэу дыгъэр къепсын папщӀэ, ДищӀ илъ сщӀэжыныр къэбыл сщӀауэ Изох бий фӀыцӀэм удын гуащӀэ. Дыгъэр къепсын папщӀэ. «Шум и гъуэгу», 56. 2. (34). ЩӀым щыщу къэкӀыгъэхэм я лъабжьэр зыхэт, «зыгъашхэ» япэ къатыр. ЗищӀ къытрахауэ щытами я щхьэр къаӀэтауэ батэкъутэр ягъэшырт, загъэлӀу шы дахэ тесу уэрамым къыдыхьэрти абы я щӀыр зыва къулейсызхэм тефыщӀыхьырт, иныкъуэхэр щыкӀауэ псалъэрт: – Щхьэ къыдумычрэ нартыхур? Хъуэпсэгъуэ нур, 278. Сэ щӀым тезмысэ къытемыкӀэ, Жылапхъэр хьэдзэу къызощып. Сэ щӀым тезмысэ къытемыкӀэ. «Вагъуэ махуэ», 343. Си хьэсэр щӀакӀуэу схуаубгъуащи, ЩӀы вам хэплъхьари уэ пшхыжынщ. Сыкъыщалъхуар мы щӀыпӀэрщ. «Щхьэлыкъуэ», 387. 3. (16). ЩӀыпӀэ хэха къэзыгъэлъагъуэ, къэрал, хэку. 1921 гъэм и гъэмахуэкӀэм хуэзэу ЕтӀуанэ областной парт конференцыр зэхуэсати, доклад зыщӀынум и тезисым хэтт: революцэм щӀыр лъэпкъ псоми я зэхуэдэу щытын хуейщ жеӀэри, къэбэрдеищӀым щыщи къэзакъхэм я щӀым щыщи осетиемрэ Дигориемрэ къыдрат жиӀэу. Лъапсэ, 88. ЦӀыху мыгъыфауэ игъащӀэм, Сыгъынущ нэпсыр мыухыу, ТолъкъункӀэ нэпкъыр итхьэщӀу, Ар псышхуэу ди щӀым ежэхыу, А псым и гъыбзэр уэрэду КъэбэрдеищӀым щиӀэту. Ноябрым и 4-м 1942 гъэм. «Шум и гъуэгу», 18. Дзэкъэгъуэ закъуи Ӏувмыгъахуэ, Гум жьы дихуни лъывмыгъэс, Фымыдэ фи щӀым ар къихьэххэу – Фи губжь и мафӀэм бийр евгъэс! ЛӀыхъужь хъыбар. «Мывэ хуабэ», 181. ◊ ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьэн (1). Хъыбарыншэу кӀуэдын. [Инал, Къазджэрийрэ Елдаррэ хуэгъэзауэ:] ЩӀы фӀыцӀэм щӀыхьами, къэгъуэт, – жиӀэри. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 597. ЩӀым кӀуэцӀрыхун (1). КӀуэдын. ЩӀым кӀуэцӀрыхуу кӀуэдам хуэдэщ. Нэгъуху, 34. ЩӀым щӀэхуэн (1). Дунейм техун, удын телъхьэн. [Залымджэрий, тутнакъэщым исхэм хуэгъэзауэ:] – ЩӀым фыщӀэсхуэнщ! Хъуэпсэгъуэ нур, 293. ПэкӀэ щӀыр егъэвэн (2). Еплъ пэ. ЩӀыр зэгуэуду я зэхуакум дэхуэн (1). Уэхпсэхыу кӀуэдын.ЩӀыр зэгуэудри я зэхуакум Дэхуащ кӀыфӀыгъи, зеущэху. КӀыфӀыгъэ. «Дамыгъэ», 113. ЩӀыр лъабжьэкӀэ ихын (1). Узым, уӀэгъэм къыхэкӀыу гугъу ехьын. Щыхьыр и адэм къиукӀа игугъами, къэзыукӀар аратэкъым, Мэмэт-щӀакъуэ кӀакхъу щӀича къудейуэ, къуацэ-чыцэм зылӀ къыхэжри, щыхь уӀэгъэ хъуауэ щӀыр лъабжьэкӀэ изыхым, сэ жан иӀыгъыу бгъэдэлъэдащ. Лъапсэ, 71-72. ЩӀыр лъэдакъэпэкӀэ егъэвэн (1). Гугъу егъэхьын. Бэлаци къэсати Дисэ текӀиящ: – Алыхьым и цӀэкӀэ соӀуэ, лъэдакъэпэкӀэ уэзмыгъавэм щӀыр. Хъуэпсэгъуэ нур, 138. ЩӀым пхрыхуам хуэдэн (4). КӀуэдын, бзэхын, ямыгъуэтыжын. Зауэшхуэри къэхъуащ, дунейр хьэрийкурий хъужри, Нурхьэлий и хъыбар лъэпкъ щымыӀэу бзэхащ, щӀым пхрыхуам хуэдэу. Хъуэпсэгъуэ нур, 136. Къэмыутхъуэу, къабзэ защӀэу, Зы хьэпщхупщи хэмысыфу, И фэм уеплъмэ, дахэу, псыфу ЩӀым пхырыхури хъуащ ар щхъуантӀэ, Сыт хыхьами итщ хэкӀуадэу, Ноби ди щӀым ар и дыркъуэу. «Елбэздыкъуэ», 21. Къуажэм дэсхэр шыгъу хуейми, фэтыджэн хуейми иджы къалэм нэс мыкӀуэу хъуртэкъыми, шхыдэрт, хъущӀэрт, лафкӀэтетыр къагъуэтыжами, дыхьэшхын фӀэкӀа иращӀэни щыӀэтэкъым, арщхьэкӀэ Рахьим щӀым пхырыхури думпу бзэхат. Хъуэпсэгъуэ нур, 145.