цӀэ

ЦӀЭ; AD, İSİM

ЦӀЭ, (Абз. ЦӀЭ/ЦӀА); BİT

ЦӀЭ, ЦӀЭРЫӀУАГЪ(Э); NAM

Bu sonuç kitaptaki 3 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

цӀэ I 1. имя / Къалъхуа нэужь иреджэну фӀащыр. * Зи цӀэр жаӀэу зи щхьэр лъапӀэу Сызылъыхъуэр уэ уи нысэщ. Къэб. ЦӀыхур лӀэмэ, и цӀэр къонэри, выр лӀэмэ и фэр къонэ. (погов.) 2. звание / Зыгуэрым и къулыкъур, щӀэныгъэр кърагъэлъэгъуэну фӀа. * Нэгумэм дин еджапӀэр къеухри молэ цӀэр кърат. Ад. нар. и тхыдэ. 3. название / Хьэпшыпхэм, псэущхьэм, къэхъукъащӀэхэм, н. къ. фӀащауэ зэреджэ. * КӀыгуугу и цӀэ иреӀуэж. (погов.) - Мы сывгъэшхар хуабжьу сигу ирихьащи емыкӀу сыкъэвмыщӀу и цӀэр къызжефӀэ, - жиӀащ Бэджынэ. фольк. ЦӀэ зехьэн носить имя. И цӀэ иӀуэн (къиӀуэн) 1) назвать чье-л. имя. * Зи цӀэ ираӀуэ бжэщхьэӀум тесщ. (погов.) 2) отметить кого-л. с положительной стороны 3) преподнести кому-л. подарок. ЦӀэ фӀэщын назвать кого-л., дать имя кому-л. И цӀэкӀэ от имени, по поручению кого-л.; ссылаясь на кого-л. * Иджыри дэ зэ абы и деж дыкӀуэнщи къызэхуэса псоми я цӀэкӀэ делъэӀунщ. Ад. таур. И цӀэр къэӀэтын 1) поднять чей-л. авторитет. * ЩоджэнцӀыкӀу Алий и цӀэр нэхъри къэӀэтын, нэхъри гъэлъэпӀэн хуейщ. Ӏуащхь. 2) затронуть чье-л. имя (напр. в беседе, на собрании). И цӀэр Ӏун стать известным, прославиться. цӀэ зэдай грамм. имя нарицательное / Зэщыщхэм, зэлъэпкъэгъухэм я цӀэ. цӀэ лей прозвище / Зыгуэрым (цӀыхум) и цӀэ дыдэм нэмыщӀ фӀащыр. цӀэ лейкӀэ еджэн. цӀэ уней грамм. имя собственное / ЩыӀэцӀэ унейхэм ироджэ; фӀэщыгъэцӀэ. ЦӀэ унейхэр щатхкӀэ хьэрфышхуэкӀэ кърагъажьэ. II вошь / Мыкъэбзэныгъэм къыхэкӀыу цӀыхухэм, Ӏэщхэм, джэдкъазхэм, н. къ. яхищӀэ хабзэ хьэпщхупщ цӀыкӀу. * - Ашэщауэхэ щыщу зы делэжь къэнащи щӀыунащхьэм цӀэ йоплъри тесщ, - жиӀэрт иныжьым. фольк.

ЦӀЭ (130). 1. (115). ЦӀыхур къалъхуа нэужь иреджэну фӀащыр. А пщыхьэщхьэм Астемыр сымэ япэ дыдэ зэхахащ Кировым и цӀэр. Хъуэпсэгъуэ нур, 222. Уи усэр ящӀэ Дагъыстаным, Уи цӀэр щраӀуэ Индие дыдэм. Расул Гамзатов. «Щхьэлыкъуэ», 401. ЦӀыхубзым и цӀэу щытар Чирчэ гуащэщ, шэрджэс (черкес) жыхуэтӀэр Чирчэ деж къыщежьауэ тхылъым итщ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 529. 2. (14). Хьэпшыпхэм, псэущхьэхэм, къэхъукъащӀэхэм, н.къ. фӀащауэ зэреджэ. Псы къуэпс Ӏэджи псым холъадэ, ИщӀэу къуэпс зыпхъуатэм: ЦӀэ яӀами ямыӀами, ЯӀэу гъуэгум тщыбзэхами. Псыежэх. «Мывэ хуабэ», 265. АлейкӀэ «шагъдий» жаӀэрэ, и цӀэм езыр хуэфэщэжын хуейкъэ. Щынэхужьыкъуэ, 53. 3. (1). Зыгуэрым и къулыкъур, щӀэныгъэр кърагъэлъэгъуэну фӀащ. ЦӀэр советскэм зэридзэкӀа щхьэкӀэ иджыри цӀыхур есакъым, псалъэхэри жыӀэгъуейт – председатель сельсовета жыпӀэныр гугъут, цӀыхум я бзэр хуэкъутатэкъым. Нэгъуху, 19. ◊ [Зи] цӀэ (4). Зэджэ, жыхуаӀэ. Думэсарэ и гум пыкӀыртэкъым щӀалэ цӀыкӀур мы щӀыӀэ махуэм къалэм игъэкӀуэну, Лу ӀэпцӀэлъапцӀэт, щыгъын хуабэ зи цӀэ иӀэтэкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 306. Гъуэмылэ сытхэри пхъуантэм дэлъу гъуэтэжауэ къахьырт [Къэбэрдейм къикӀахэм], сымаджэм кхъуэл зи цӀэ Ӏуамыгъэхуэн я мураду. Хъуэпсэгъуэ нур, 172. Уэрамым щыдыхьэм [Иринэрэ Апчарэрэ], я гур къызэрыгъуэтыж хуэдэу хъуащ, хадэм артиллерист итар итыжтэкъым, къуажэми военнэ зи цӀэ дэсу плъагъуртэкъым. Нал къута, 282. [И] цӀэкӀэ (7). Зыгуэрым и хьэтыркӀэ, и щӀыхькӀэ. Акъылу, ди напэу, ди чэнджэщэгъуу, гъуэгу тэмэмым дытезыгъэт Нартыху и къуэу ди Къэзбэч и цӀэкӀэ мы бжьэм без кӀаплӀэу дефэмэ, си гуапэу къызоӀэт. Лъапсэ, 46. Ди текӀуэныгъэм и саулыкъукӀэ «Ура!» ди Хэкум папщӀэ «Ура!» Сталиным и цӀэкӀэ «Ура!» Щынэхужьыкъуэ, 45. Арат Зулкъэрней иджыпсту зи гугъу ищӀри, партымрэ Правительствэмрэ я цӀэкӀэ Къулыр цӀыхум ехъуэхъурт. Щынэхужьыкъуэ, 45. [И] цӀэр Ӏун (2). ЦӀэрыӀуэ хъун, куэдым (псоми) къацӀыхун. Япэм и Ӏэ нэмысу щытамэ, иджы фыз Ӏэзэу м цӀэ мэӀу [Дэфэрэдж], гъэмахуэу удзыр щыгъагъэм деж губгъуэм кӀуэурэ удз хущхъуэ зэхуехьэс, пкӀэунэм уихьэрэ уиплъэмэ, адэкӀэ-мыдэкӀэ удз Ӏэрамэхэр фӀэдзауэ щегъэгъу, удз лъабжьэ, пхъафэ зэмылӀэужьыгъуэ зи фӀэмылъ щыӀэкъым. Лъапсэ, 119. [Думэсарэ щхьэкӀэ:] ФӀыкӀэ зи цӀэ Ӏуа лъэпкъым уранысэщ, «Ӏэнэежэ» зыхужамыӀа лъэпкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 149. ЦӀэр фӀыкӀэ Ӏун (3). Зыгуэрым и цӀэфӀ ираӀуэн, жаӀэн. Уи цӀэ фӀыкӀэ хэкум щоӀури Узибыныр гуфӀэжынщ, Гъуэгуанэшхуэ зэпыпчащи, Уи мыгугъэ бгъэзэжын. Къажэ, къажэ, псыӀэрышэ. «Барытыбжьэ», 48. [Дэфэрэдж:] Дохутырым и цӀэр Варварэ Романовнэт, гурыхуэ дыдэт, псалъэ жумыӀэми узыхуейр псэкӀэ ищӀэрт уи жьэ псалъэ къыжьэдимыгъэкӀыу, арщхьэкӀэ иджыпсту ар къыщӀедджам гу лъимытауэ, сыт си унафэну пӀэрэ жиӀэу къыдэплъырт, теплъхьэ и хьэлъэу есат езыри, Ӏуэху гугъу хуэзакӀэ къикӀуэтынутэкъым, и дзыхь къызигъэзт, куэд схузэфӀэкӀыу къилъытэри, фӀыкӀэ си цӀэ зыгъэӀум ящыщт. Лъапсэ, 13. [Нурхьэлий, Думэсарэ хуэгъэзауэ:] – ФӀыкӀэ зи цӀэ Ӏуа лъэпкъым уранысэщ, «Ӏэнэежэ» зыхужамыӀа лъэпкъым. Хъуэпсэгъуэ нур, 149. ЦӀэр иӀуэн (29). 1. (23). Зыгуэрым и цӀэ жыӀэн, еджэн. КъэкӀуар район тхьэмадэ къудейтэкъым, ди тетым и ӀупэфӀэгъухэм ящыщ зыт, уеблэмэ хьэщӀэ къашэху хэгъэрейуэ япэ зи цӀэ ираӀуэу къашэр арат. Лъапсэ, 18. – Хэт къыптеуар жаӀэрэ Нурхьэлий и пщампӀэр яубыдмэ, псоми ди цӀэ ириӀуэнщ, – жиӀащ Астемыр. Хъуэпсэгъуэ нур, 224. Си ужь къихъуэнум сыволъэӀур: Фи цӀэ ираӀуэм, фыкъеплъэкӀ. Си ужь къихъуэнум. «Дамыгъэ», 220. 2. (4). ФӀыкӀэ зыгуэрым и цӀэ къыхэгъэщын; гулъытэ хуэщӀын. Зи цӀэ ираӀуэм сыхэмыту Сыкъинэпакъэ губгъуэ нэщӀ. Синдур. «Батырыбжьэ», 83. Совещанэм щӀадзэным и пэкӀэ командирымрэ комиссарымрэ приказым Ӏэ традзащ, зауэ екӀуэкӀам лӀыгъэ щызезыхьам фӀыкӀэ я цӀэ ираӀуэу. Нал къута, 304. Фэ къыфхэтыну насыпыр Зылъымысауэ зауэлӀым ТхьэлъэӀум и цӀэ къыщифӀуэ. Сэ сщӀэркъым зауэм никӀыжу… «Шум и гъуэгу», 63. ☐ Зи цӀэ ираӀуэ бжэщхьэӀу тесщ (1). Зи гугъу ищӀыр езыр пэмыплъауэ къыщыхутэм деж жаӀэ. – Зи цӀэ ираӀуэ бжэщхьэӀу тесщ, – жиӀащ Бот [Елдар щхьэкӀэ]. Хъуэпсэгъуэ нур, 275. КӀыгуугу и цӀэ иреӀуэж (3). Еплъ кӀыгуугу.