зэ

ЗЭ, (Абз. ЗЫНЫ); BİR KERE

Зэ... HELE (dur ~!)

зэ, зей/зае; KIZILCIK, ~ağacı, ~meyvesı

зае/зей, зэ; KIZILCIK, ~ağacı, ~meyvesı

зей/зае, зэ; KIZILCIK, ~ağacı, ~meyvesı

Bu sonuç kitaptaki 5 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.

зэ I кизил (ягода) / И фэкӀэ, балийм хуэдэу, плъыжь-фӀыцӀафэу, хуэкӀыхь щӀыкӀэу, и кум пкъы кӀыхь илъу фӀэӀу-гуащӀэ щӀэту зейм къыпыкӀэ пхъэщхьэмыщхьэщ. Зэ шхын. Зэр варенэу ягъавэ. II нареч. 1. однажды / БжыгъэцӀэ зым къытекӀа наречиещ. * Мащэм зэ ихуэр набгъэщи, тӀэу ихуэр нэфщ. (погов.) Ей, пкӀауэ, пкӀауэжь мыгъуэ! Зэ улъэри уаӀэщӀэкӀщ, тӀэу улъэри уаӀэщӀэкӀщ, ещанэм я ӀэмыщӀэ уихуащ. фольк. 2. когда-либо, когда-то / Зэгуэр, зэман гуэрым. * Хьэжы-Исмел и ӀупщӀакӀитӀыр губжьауэ фӀызэтож: -- Аллахьэ, пщы Аслъэнджэрий, а уи жьэм зэ утекӀуэдэжыным уэ. Ш. А. {Дыгъужьым:} - Дапщэрэ бжесӀа, Бажэ цӀыкӀу, си ныбэр щынэщӀым укъыздэмыгушыӀэ жысӀэурэ! БжесӀэххэурэ зэ фэбжь гуэр хэпхынущ. Дыщэ кӀ. Зэ еплъыгъуэкӀэ на первый взгляд. * Зэ еплъыгъуэкӀэ къыпфӀэщӀынут перс шуудзэр зауэм хуэузэдауэ. Ш. А. Зэ зы мазэ наконец, в конце концов. Зэ зы мазэ игу къэкӀыжын. Зэ илъыгъуэ один рывок, прыжок. Зэ мыхъуми зэ когда-нибудь. Зэ папщӀэ к.-з. сначала, сперва, вначале. * Хьэуар къабзэу зэ папщӀэ нэм къыфӀэщӀами, ар къабзэтэкъым. ГуфӀэгъуэ. Марят зэ папщӀэ хъыбарым иригуфӀащ, уаэ аргуэру щӀегъуэжащ. Анэд. III союз то..., то... / Зэзыпх - къызэкӀэлъызыхь союз. * Сурэттехым хуэжыӀэдаӀуэу, Софят зэ щӀогуфӀыкӀ, зэ нэщхъ уфауэ зегъэзэж. Щ. Ӏ. IV частица -ка / Тегушхуэныгъэ мыхьэнэ иӀэщ. ТӀысыт зэ. Тэджыт зэ. * - Зэ умыпӀащӀэт, Дисэ, - жиӀэри Астемыр фыз ӀукӀыжыну мурад зыщӀар къигъэувыӀащ, - зыӀэжьэ зытӀэкӀурэ. КӀ. А.

ЗЭ I (25). И фэкӀэ балийм хуэдэу плъыжьфӀыцӀафэу, хуэкӀыхь щӀыкӀэу, и кум пкъы кӀыхь цӀыкӀу илъу фӀэӀу гуащӀэ щӀэту зейм къыпыкӀэ пхъэщхьэмыщхьэ. Жыг щӀагъым щӀэту зейр мэгъагъэ, Гъэр йокӀыр, дыгъэ къытемыпсэу, Зэ плъыжь дыгъэншэу къыпыкӀэн – Аращ а жыгыр зэгупсысыр. Зей. «Дамыгъэ», 105. Мейм дахагъкӀэ зэр текӀуамэ, Мейр апхуэдэу щхьэ хэхъуа? Бжьыхьэ мэз. «Мывэ хуабэ», 80.

ЗЭ II (63). нареч. 1. (39). Зэгуэр, блэкӀа зэман гуэр. Зэ бомбэм псэууэ сыщӀитӀауэ Си нэгу щӀэкӀакъэ сэ дуней. Зауэ жыхуаӀэм и хъыбарыр. «Вагъуэ махуэ», 92. Къетау нэщхъыфӀэу гъукӀэм дежкӀэ еплъэкӀащ: – ПщӀэжрэ, зэ бжесӀати: «Кхъухьыпщ гуэрым тхьэр къеупщӀат жи, къупщхьэ уэстын, хьэмэ къуэ уэстын?» Лъапсэ, 61. Щхьэл мывэ хахыу зэ щытамэ, А къуэм мыхъуххэ удыхьэж. Щхьэлыкъуэ. «Щхьэлыкъуэ», 381. 2. (24). ЕтӀуанэещанэ къытримыгъэзэжу къэхъу лэжьыгъэ. Псы къиуам дэуэхыпӀэ хуащӀыху, мо псы уэр гъуахъуэу къехыр пхуэубыдынт, псыӀущӀэр ирихьэжьэри гъэ псом ялэжьар зэ кӀуэдыгъуэу кӀуэдыжащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515. Дзэшу и пащӀитӀыр ирикъуэкӀри фадэр зэримыжагъуэр уигъащӀэу зэ Ӏубыгъуэу ефащ. КӀапсэ кӀапэ, 15. Къиспхъуэтынщ си сэри, зэ уэгъуэм и щхьэр пызмыгъэлъэтмэ, «къалэдэс» жаӀэу пашэу пщӀантӀэм дэтыну зыхуэфащэр сэракъым, – щыжиӀэм, адакъэ хужьыр зэрыщыкӀар нэрылъагъут, арщхьэкӀэ Джэлил абы гу лъимытэ хуэдэу зищӀащ: – Хъарзынэщ, къуэш. Бабыщыкъуэ адакъэпщ, 491. ◊ Зэ мыхъуми зэ (4). Зэгуэр. Зэ мыхъуми зэ зэрыкӀуэжын хуейр Саримэ ищӀэрти, ар игу къэкӀыжмэ, и щхьэфэцым зиӀэтырт. Хъуэпсэгъуэ нур, 140. Сыт мыбы хуэдизу ухэзыгъаплъэр, жиӀэу Думэсарэ щӀэупщӀэртэкъым, сыту жыпӀэмэ Астемыр куэдрэ зэрыхуэмыхьынур ищӀэрт, зэ мыхъуми зэ къызиӀуэтэлӀэнущ и гум кърихур, жиӀэу. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 640. Зэ кӀуэдыгъуэу кӀуэдыжын (1). ЗанщӀэу, напӀэзыпӀэкӀэ кӀуэдын, щымыӀэжын. Псы къиуам дэуэхыпӀэ хуащӀыху, мо псы уэр гъуахъуэу къехыр пхуэубыдынт, псыӀущӀэр ирихьэжьэри гъэ псом ялэжьар зэ кӀуэдыгъуэу кӀуэдыжащ. Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 515.

ЗЭ III (54). Тегушхуэныгъэ мыхьэнэ зиӀэ частицэ. – Зэ щывгъэтыт, уэракъым тепсэлъыхьынур, – жиӀэри алъандэм зыри жызымыӀэу щыса Елдар къэпсэлъащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 197. – Зэ къэувыӀэт, ди шыпхъу, – жиӀэри лӀыжьыфэ зытет нэ плъыжь накӀэпсыжэм и башыр иӀэтащ. Лъапсэ, 58. – Зэ фысабыри, къыдырым федаӀуэ, – зи псэ къызэрыгъуэтыжа кӀэпхъыр кӀиящ, и кӀэ бэлацэ цӀыкӀур игъэджэгуу. Кхъухь пхэнж, 501.