дэнэ
Türkçe-Adıgece Sözlük, Fahri Huvaj
Kitapta geçtiği hali
тыдэ?, дэнэ?; HANİ?
Дэнэ...? Тыдэ...? Тэдэ...?; NEREYE/~DEN, HANİ?
Тыдэ...? Тэдэ...? Дэнэ...? NEREYE/~DEN
Тэдэ...? Тыдэ...? Дэнэ...?; NEREYE/~DEN
Bu sonuç kitaptaki 4 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
1. Сыт хуэдэ щӀыпӀэ.
рукуда, где, откуда
Дэнэ къыщыбгъэна уи гъусэхэр? Дэнэ укӀуэрэ? Дэнэ къикӀа хьэщӀэр?
2. Уступительнэ наклоненэм ит глаголым и гъусэу уступительнэ конструкцэхэр къегъэхъу.
русоответствует союзным словам "куда, где, откуда" в сочетании с частицей "ни, бы... ни"
Дэнэ сыкӀуэми, абы сыхуозэ.
Bu maddedeki ifadeler (5)
Дэнэ деж?
ругде?
дэнэ дежи
рувсюду.
дэнэ кӀуэжын
рукуда {он} денется.
Нэчыхьыр дэнэ кӀуэжын?— Ӏуащхьэмахуэ
дэнэ къэна
руне только... , но и ...
Шех-Алий-хъан къуажэ уэрамым къыщрикӀуэкӀэ, абы и пащхьэм хьеуан блахун дэнэ къэна, хьэ къебэну идэртэкъым.— Шортэн Аскэрбий
дэнэ лъэныкъуэкӀэ (лъэныкъуэкӀи)
руво все стороны, со всех сторон; всюду, отовсюду.
Kitapta geçtiği hali
дэнэ нареч. 1. куда, где, откуда / Сыт хуэдэ щӀыпӀэ. Дэнэ къыщыбгъэна уи гъусэхэр? Дэнэ укӀуэрэ? Дэнэ къикӀа хьэщӀэр? 2. соответствует союзным словам "куда, где, откуда" в сочетании с частицей "ни, бы... ни" / Уступительнэ наклоненэм ит глаголым и гъусэу уступительнэ конструкцэхэр къегъэхъу. Дэнэ сыкӀуэми, абы сыхуозэ. Дэнэ деж? где? Дэнэ дежи всюду. Дэнэ кӀуэжын куда {он} денется. * Нэчыхьыр дэнэ кӀуэжын? Ӏуащхь. Дэнэ къэна не только... , но и ... * Шех-Алий-хъан къуажэ уэрамым къыщрикӀуэкӀэ, абы и пащхьэм хьеуан блахун дэнэ къэна, хьэ къебэну идэртэкъым. Ш. А. Дэнэ лъэныкъуэкӀэ (лъэныкъуэкӀи) во все стороны, со всех сторон; всюду, отовсюду.
КӀыщокъуэ Алим и Бзэм и Псалъалъэ, БищӀо Б.Ч.
Сыт хуэдэ щӀыпӀэ.
Пшынэр удж еуэу щыхуежьэм, Къазджэрий, Верэ Павловнэр къигъэуджыну джэгум хэмыхьэ щӀыкӀэ, Лу къриджэри еупщӀащ: – Дэнэ къипхат, Лу, Еладар епта тхылъыр?— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 598
+2 örnek
[Хьэбибэ:] Дэнэ къикӀа зи пыӀэ зыщхьэрыкъуауэ напэншэу уэрымым дэтыр?— Нал къута, 276
Агрономыр щӀэкӀыжри Алий классым къыщӀэнати, дызэджа сытхэм щӀэупщӀащ, журналыр къищтэри ди цӀэ-унэцӀэхэм къеджащ, зэзэмызэ «дэнэ къуажэ, уи адэм и цӀэр хэт?».— Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 521
Deyimler (1)
дэнэ сахьыжын (сыпхьыжын)
«Срахамэкъым», «лей къыстрагъэхьэнкъым» жыхуиӀэщ.
Умыгузавэ, бэлыхьу щыӀэр сэ къыстрехуэ, си къуэшитӀым дэнэ сахьыжын, саукӀми уэр щхьэкӀэ зезгъэукӀынщ, жиӀащ Зураб…— Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 667
+1 örnek
АрщхьэкӀэ къехъулӀакъым, зауэр къаублэри занщӀэу щӀалэ цӀыкӀур дзэм яшащ, Ӏурарэ и закъуэу къыщынэм, и «пащӀэ бзииплъыр» къэпщри и унэм къыщӀэпщхьащ: дэнэ сыпхьыжын, дызэщхьэгъусэу ди нэчыхь ятхащ, жиӀэри.— Къалэн, 430
Дауэ хъунт.
[Дадэм:] Мэлыхъуэ башыр къасщтэу сыпежьэ щхьэкӀэ – дэнэ? «— Тепщэч къэзылъэтыхь, 159
+2 örnek
Хьэрып къомыр зэакъылэгъу хъурэ ехудийм езэуатэмэ, лъабжьэкӀэ ирахри дунейр зэӀубз хъужат, арщхьэкӀэ дэнэ – я къурмакъейр зэроубыдри зым зыр итхьэлэну и ужь итщ— ХьэщӀэ лъапӀэ, 403
АрщхьэкӀэ дэнэ – нэмыцэр «сабий, балигъ» жаӀэу еплърэ, бомбэр къытрапхъэу хуежьащ.— Нал къута, 214
Kitapta geçtiği hali
ДЭНЭ I (451). зэр. цӀэп. Сыт хуэдэ щӀыпӀэ. Пшынэр удж еуэу щыхуежьэм, Къазджэрий, Верэ Павловнэр къигъэуджыну джэгум хэмыхьэ щӀыкӀэ, Лу къриджэри еупщӀащ: – Дэнэ къипхат, Лу, Еладар епта тхылъыр? Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 598. [Хьэбибэ:] Дэнэ къикӀа зи пыӀэ зыщхьэрыкъуауэ напэншэу уэрымым дэтыр? Нал къута, 276. Агрономыр щӀэкӀыжри Алий классым къыщӀэнати, дызэджа сытхэм щӀэупщӀащ, журналыр къищтэри ди цӀэ-унэцӀэхэм къеджащ, зэзэмызэ «дэнэ къуажэ, уи адэм и цӀэр хэт?». Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа, 521. ◊ Дэнэ сахьыжын (сыпхьыжын) (2). «Срахамэкъым», «лей къыстрагъэхьэнкъым» жыхуиӀэщ. Умыгузавэ, бэлыхьу щыӀэр сэ къыстрехуэ, си къуэшитӀым дэнэ сахьыжын, саукӀми уэр щхьэкӀэ зезгъэукӀынщ, жиӀащ Зураб… Мазэ ныкъуэ щхъуантӀэ, 667. АрщхьэкӀэ къехъулӀакъым, зауэр къаублэри занщӀэу щӀалэ цӀыкӀур дзэм яшащ, Ӏурарэ и закъуэу къыщынэм, и «пащӀэ бзииплъыр» къэпщри и унэм къыщӀэпщхьащ: дэнэ сыпхьыжын, дызэщхьэгъусэу ди нэчыхь ятхащ, жиӀэри. Къалэн, 430.
ДЭНЭ II (28). нареч. Дауэ хъунт. [Дадэм:] Мэлыхъуэ башыр къасщтэу сыпежьэ щхьэкӀэ – дэнэ? «Тепщэч къэзылъэтыхь», 159. Хьэрып къомыр зэакъылэгъу хъурэ ехудийм езэуатэмэ, лъабжьэкӀэ ирахри дунейр зэӀубз хъужат, арщхьэкӀэ дэнэ – я къурмакъейр зэроубыдри зым зыр итхьэлэну и ужь итщ. ХьэщӀэ лъапӀэ, 403. АрщхьэкӀэ дэнэ – нэмыцэр «сабий, балигъ» жаӀэу еплърэ, бомбэр къытрапхъэу хуежьащ. Нал къута, 214.