делэ
Türkçe-Adıgece Sözlük, Fahri Huvaj
Kitapta geçtiği hali
Ӏушыдж(э)/Ӏущыджэ, Ӏушынчъ(э)/ Ӏущыншэ, шъхьэнэкӀ/щхьэнэщӀ, ДЕЛЭ; DELİ
Bu sonuç kitaptaki 1 maddeden oluşuyor. Kitapta Doğu diyalekti koyu, Batı diyalekti düz, iki diyalektte ortak sözcükler BÜYÜK HARFLE yazılmıştır.
Адыгэбзэ Псалъалъэ, Багъы П.М.
1. Зи акъыл зэкӀуэкӀа, зи щхьэ зыӀыхьа.
рудушевнобольной, умалишенный
Делэр лӀам и хущхъуэгъуэ мэлъыхъуэ. (погов.)
2. Мыгубзыгъэ, акъылыншэ.
рудурак, глупец
Делэм уэ ФӀэкӀ, губзыгъэр езыр къыпфӀэкӀынщ.— Псалъэжьхэр
+3 örnek
Делэм къулэн и щӀасэщ.— Псалъэжьхэр
Делэ дыхьэшхырилэщ.— Псалъэжьхэр
Хьэр хьэгулывэм щогугъри, делэр гугъэурэ мэлӀэж.— Псалъэжьхэр
Bu maddedeki ifadeler (2)
делэ зыщӀын
рупритвориться сумасшедшим.
делэ щӀын
русвести с ума кого-л.
Kitapta geçtiği hali
делэ 1. душевнобольной, умалишенный / Зи акъыл зэкӀуэкӀа, зи щхьэ зыӀыхьа. Делэр лӀам и хущхъуэгъуэ мэлъыхъуэ. (погов.) 2. дурак, глупец / Мыгубзыгъэ, акъылыншэ. * Делэм уэ ФӀэкӀ, губзыгъэр езыр къыпфӀэкӀынщ. (погов.) Делэм къулэн и щӀасэщ. (погов.) Делэ дыхьэшхырилэщ. (погов.) Хьэр хьэгулывэм щогугъри, делэр гугъэурэ мэлӀэж. (погов.) Делэ зыщӀын притвориться сумасшедшим. Делэ щӀын свести с ума кого-л.
КӀыщокъуэ Алим и Бзэм и Псалъалъэ, БищӀо Б.Ч.
1. Зи акъыл зэкӀуэкӀа, зи щхьэ зэӀыхьа. «
Сэ сымыделэм, а делэр гъусэ щхьэ сщӀа», – жиӀэу Рахьим гум зридзэжащ, шитӀым яхэуэри, макӀуэ щӀыкӀэ!— Хъуэпсэгъуэ нур, 144
+2 örnek
[Дэфэрэдж:] ЕрагъпсэрагъкӀэ згъэудэӀужат: «Умыгузавэ, делэм жиӀар хьэ банэ макъыу мэкӀуэдыж, уэ уи къалэн и ужь итыж», – жысӀэри.— Лъапсэ, 17
[Гесиод:] Си щыкъу дадэр къакӀуэри къызэлъэӀуащ: ди гугъу къомыщӀ, фи лъэпкъым делэ яхэтащ, уэри шейтӀан уз къофыкӀыу къыщӀэкӀынщ, удгъэкъуаншэркъым, ди гугъу къомыщӀ, жиӀэу.— Тепщэч къэзылъэтыхь, 162
2. Мыгубзыгъэ, акъылыншэ.
«Уделэмэ уагъэделэнущ [Долэт]» – жиӀэурэ зыгуэри къэтэджыжащ.— Хъуэпсэгъуэ нур, 197
+2 örnek
Тэмарэ кӀэлындорым тету Пыжьынэ къыхуэзати, лъэныкъуэкӀэ иришэкӀри къыжриӀащ: «А делэжь, запискэ тӀэкӀу мыгъуэр зыщӀыпӀи кӀуакъым, Сэлимэ ӀэщӀэкӀыу, щӀыхьэ абы дежи адэ-мыдэкӀэ дэплъи, къэбгъуэтынщ», – жиӀэри, арщхьэкӀэ идакъым, щхьэусыгъуэ гуэр къигъуэтри зигъэкӀуэдыжащ— Лъапсэ, 23
Тхьэлъанэ ещӀ кулак илъагъу мыхъуу, арщхьэкӀэ зыхуэкӀуам и фӀэщ мыхъуурэ, зыхуейр щӀалэм къыпкърехри къеутӀыпщыж: «Хъунщ, кӀуэжи, еджэ, дэ дыпхуей щыхъуам и деж укъэдгъуэтынщ», – жеӀэри щӀалэ делэр къегъэгугъэ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа. 530.
Deyimler (1)
делэ хъун
Акъылыр зэкӀуэкӀын, и акъылым икӀын.
АрщхьэкӀэ Нурхьэлий, делэ хъуам ещхьу, Ӏугъуэм зыхидзэри ныкъуэс хъуа чыцӀыр хьэуазэ щӀагъым къыщӀилъэфри, езыми мафӀэ къыщӀэнауэ, мафӀэм къыхэкӀыжащ.— Хъуэпсэгъуэ нур, 207
Atasözleri (1)
делэр бейм догуашэ
Зыщымыгугъыпхъэ щыгугъым ирищӀэнакӀэу къагъэсэбэп псалъафэщ.
Делэр бейм догуашэ, щӀыжаӀэр, делэр хамэ мылъкум щыгугъыурэ къулейсыз дыдэу къонэри аращ.— Хъуэпсэгъуэ нур, 52
Kitapta geçtiği hali
ДЕЛЭ (50). 1. (18). Зи акъыл зэкӀуэкӀа, зи щхьэ зэӀыхьа. «Сэ сымыделэм, а делэр гъусэ щхьэ сщӀа», – жиӀэу Рахьим гум зридзэжащ, шитӀым яхэуэри, макӀуэ щӀыкӀэ! Хъуэпсэгъуэ нур, 144. [Дэфэрэдж:] ЕрагъпсэрагъкӀэ згъэудэӀужат: «Умыгузавэ, делэм жиӀар хьэ банэ макъыу мэкӀуэдыж, уэ уи къалэн и ужь итыж», – жысӀэри. Лъапсэ, 17. [Гесиод:] Си щыкъу дадэр къакӀуэри къызэлъэӀуащ: ди гугъу къомыщӀ, фи лъэпкъым делэ яхэтащ, уэри шейтӀан уз къофыкӀыу къыщӀэкӀынщ, удгъэкъуаншэркъым, ди гугъу къомыщӀ, жиӀэу. «Тепщэч къэзылъэтыхь», 162. 2. (32). Мыгубзыгъэ, акъылыншэ. «Уделэмэ уагъэделэнущ [Долэт]» – жиӀэурэ зыгуэри къэтэджыжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 197. Тэмарэ кӀэлындорым тету Пыжьынэ къыхуэзати, лъэныкъуэкӀэ иришэкӀри къыжриӀащ: «А делэжь, запискэ тӀэкӀу мыгъуэр зыщӀыпӀи кӀуакъым, Сэлимэ ӀэщӀэкӀыу, щӀыхьэ абы дежи адэ-мыдэкӀэ дэплъи, къэбгъуэтынщ», – жиӀэри, арщхьэкӀэ идакъым, щхьэусыгъуэ гуэр къигъуэтри зигъэкӀуэдыжащ. Лъапсэ, 23. Тхьэлъанэ ещӀ кулак илъагъу мыхъуу, арщхьэкӀэ зыхуэкӀуам и фӀэщ мыхъуурэ, зыхуейр щӀалэм къыпкърехри къеутӀыпщыж: «Хъунщ, кӀуэжи, еджэ, дэ дыпхуей щыхъуам и деж укъэдгъуэтынщ», – жеӀэри щӀалэ делэр къегъэгугъэ. Зи лъэрыгъыпс тӀыгъа. 530. ◊ Делэ хъун (1). Акъылыр зэкӀуэкӀын, и акъылым икӀын. АрщхьэкӀэ Нурхьэлий, делэ хъуам ещхьу, Ӏугъуэм зыхидзэри ныкъуэс хъуа чыцӀыр хьэуазэ щӀагъым къыщӀилъэфри, езыми мафӀэ къыщӀэнауэ, мафӀэм къыхэкӀыжащ. Хъуэпсэгъуэ нур, 207. ☐ Делэр бейм догуашэ (1). Зыщымыгугъыпхъэ щыгугъым ирищӀэнакӀэу къагъэсэбэп псалъафэщ. Делэр бейм догуашэ, щӀыжаӀэр, делэр хамэ мылъкум щыгугъыурэ къулейсыз дыдэу къонэри аращ. Хъуэпсэгъуэ нур, 52.